Xu hướng công nghệ lượng tử, hạt nhân và công bố quốc tế đỉnh cao: Xác định đúng “điểm rơi” công nghệ để tạo đột phá
Toàn cảnh buổi làm việc
Ba thông điệp cốt lõi để làm chủ công nghệ chiến lược
Phát biểu tại sự kiện, Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà nhấn mạnh Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển đặc biệt của khoa học và công nghệ, khi Đảng và Nhà nước đặt ra những yêu cầu và kỳ vọng chưa từng có đối với đội ngũ nghiên cứu. Trong bối cảnh đó, sứ mệnh của khoa học đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Khoa học không được phép dừng lại ở việc công bố các bài báo quốc tế, không thể đứng bên lề của dòng chảy phát triển kinh tế - xã hội. Ông khẳng định, sứ mệnh trọng tâm của khoa học Việt Nam hiện nay là “Nghiên cứu cơ bản để làm chủ bằng được các công nghệ chiến lược và công nghệ lõi”. Sự hiện diện của Tiến sĩ Samindranath Mitra, Biên tập viên cao cấp (Senior Editor) của Tạp chí Physical Review Letters (Hoa Kỳ), là cơ hội để các nhà khoa học Việt Nam tiếp cận trực tiếp những chuẩn mực học thuật khắt khe hàng đầu thế giới từ tạp chí đỉnh cao và uy tín bậc nhất của ngành Vật lý. Tầm vóc và chất lượng của Tạp chí Physical Review Letters đã được khẳng định qua lịch sử phát triển của khoa học hiện đại. Đáng chú ý, khoảng 30% các giải Nobel Vật lý có liên hệ trực tiếp hoặc xuất phát từ những công trình nghiên cứu được công bố trên Physical Review Letters. Điều này minh chứng: Nghiên cứu cơ bản chính là gốc rễ. Không có những nghiên cứu cơ bản đạt tầm quốc tế và tiệm cận những chuẩn mực khắt khe như vậy, chúng ta không thể tích lũy đủ nội lực để tự chủ công nghệ lõi.
Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, tham dự và phát biểu chỉ đạo tại buổi làm việc
Hai tham luận chuyên môn của Giáo sư Trần Xuân Trường (Học viện Kỹ thuật Quân sự) về công nghệ lượng tử và Giáo sư Trần Hoài Nam (Đại học Phenikaa) về công nghệ hạt nhân là hai "mặt trận" chiến lược quốc gia. Công nghệ lượng tử được xem là lĩnh vực có khả năng tạo ra những đột phá mang tính cách mạng trong tương lai, công nghệ hạt nhân là nền tảng quan trọng để bảo đảm tự chủ năng lượng và an ninh quốc gia. Việc kết nối giữa chuẩn mực xuất bản quốc tế với các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn này chính là chìa khóa để Việt Nam bước chân vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Từ đó, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Chu Hoàng Hà gửi tới cộng đồng khoa học ba thông điệp cốt lõi. Thứ nhất là lựa chọn chiến lược để xác định đúng “điểm rơi” công nghệ. Thứ hai, thúc đẩy sự liên kết thực chất giữa các viện nghiên cứu và trường đại học. Thứ ba, phát triển tư duy “hướng đầu ra”, dám chấp nhận rủi ro và theo đuổi những vấn đề khoa học có tính thách thức cao.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Lãm - Tổng Giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh các chiến lược làm chủ công nghệ lõi và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia, việc tăng cường kết nối giữa nghiên cứu cơ bản với các ngành công nghệ mũi nhọn đã trở thành nhiệm vụ trọng tâm. Thực hiện định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng các Quyết định số 21/QĐ-TTg và 808/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phối hợp với Hội Vật lý Việt Nam và Trường Đại học VinUni tổ chức buổi làm việc chuyên đề nhằm cập nhật những xu hướng mới của khoa học và công nghệ hiện đại, đồng thời thúc đẩy kết nối và hợp tác nghiên cứu trong các lĩnh vực chiến lược.
Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Lãm - Tổng Giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phát biểu mở đầu buổi làm việc
Từ Physical Review Letters đến công nghệ lượng tử và hạt nhân
Trong khuôn khổ chương trình, các diễn giả đã cập nhật những xu hướng tiên phong của khoa học thế giới. Thông qua bài tham luận “How to Publish in Physical Review Letters”, Tiến sĩ Samindranath Mitra cho biết, Physical Review Letters công bố khoảng 3.000 bài báo trong năm 2025, bao trùm hầu hết các lĩnh vực của vật lý. Bên cạnh chia sẻ những kinh nghiệm và tiêu chí để công bố trên Physical Review Letters, ông cũng đặt ra các câu hỏi gợi mở về sự thay đổi sâu sắc của hệ sinh thái xuất bản khoa học toàn cầu, từ vai trò của cơ chế bình duyệt đồng cấp, cách thức đánh giá chất lượng nghiên cứu, đến sự xuất hiện của các nền tảng truy cập mở và mạng xã hội học thuật. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu mở và yêu cầu về tính tái lập của nghiên cứu đang đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức mới. Đồng thời, mô hình tài chính cho xuất bản khoa học, động lực công bố của nhà nghiên cứu và khái niệm về một bài báo khoa học cũng đang được định nghĩa lại. Những chuyển dịch này diễn ra song song với sự thay đổi trong bản đồ nghiên cứu và ảnh hưởng khoa học trên phạm vi toàn cầu.
Tiến sĩ Samindranath Mitra, Biên tập viên cao cấp (Senior Editor) của Tạp chí Physical Review Letters (Hoa Kỳ) chia sẻ những kinh nghiệm và tiêu chí để công bố trên một trong những tạp chí vật lý uy tín hàng đầu thế giới
Trong bài tham luận “Hiện tượng vướng víu lượng tử: Nền tảng vật lý và ứng dụng của nó trong công nghệ lượng tử”, Giáo sư Trần Xuân Trường đã trình bày một cách hệ thống từ cơ sở vật lý và toán học của cơ học lượng tử đến các hướng phát triển công nghệ lượng tử mới nổi hiện nay. Trên cơ sở đó, tham luận đề cập đến các công nghệ lượng tử đang phát triển mạnh mẽ như hiện tượng dịch chuyển lượng tử (quantum teleportation) và các giao thức mật mã lượng tử, tiêu biểu là BB84, Ekert91 và mật mã hậu lượng tử. Đây là các hướng nghiên cứu dựa nhiều vào nền tảng toán học, được xem là có tiềm năng chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh an ninh mạng tương lai với các nguy cơ như “Q-Day” – thời điểm máy tính lượng tử có thể phá vỡ nhiều hệ thống mã hóa hiện nay.
GS.TS. Trần Xuân Trường (Học viện Kỹ thuật Quân sự) trình bày chuyên đề “Hiện tượng vướng víu lượng tử: Nền tảng vật lý và ứng dụng của nó trong công nghệ lượng tử”
Ở lĩnh vực khác, Giáo sư Trần Hoài Nam đã trình bày bài tham luận “Công nghệ lò phản ứng hạt nhân: Hiện trạng và triển vọng tương lai”, cho thấy xu hướng chuyển dịch của công nghệ hạt nhân từ các hệ thống quy mô lớn truyền thống sang các thiết kế nhỏ gọn, dạng mô-đun và an toàn nội tại hơn, tiêu biểu là lò phản ứng module nhỏ (SMR) và các công nghệ thế hệ IV (Gen-IV). Để tiếp cận và làm chủ các công nghệ này, yêu cầu trọng tâm đặt ra là phát triển năng lực mô phỏng đa vật lý (multi-physics simulations) và kỹ thuật vật liệu tiên tiến, vì đây là nền tảng quyết định các đột phá trong thiết kế và vận hành lò phản ứng tương lai.
GS.TS. Trần Hoài Nam (Trường Đại học Phenikaa) giới thiệu chuyên đề “Công nghệ lò phản ứng hạt nhân: Hiện trạng và triển vọng tương lai”
Bên cạnh đó, tham luận nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng năng lực quốc gia trong các lĩnh vực như: Đánh giá công nghệ và thẩm định thiết kế nhập khẩu, kiểm định an toàn độc lập và đảm bảo an ninh, an toàn hạt nhân.
Công nghệ hạt nhân hiện đại đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, trong đó việc phát triển nguồn nhân lực và năng lực mô phỏng - vật liệu được xem là điều kiện tiên quyết để chuẩn bị cho triển khai các thế hệ lò phản ứng mới tại Việt Nam. Giáo sư Trần Hoài Nam nhấn mạnh vai trò then chốt của cộng đồng khoa học vật lý trong việc phát triển năng lực quốc gia về công nghệ hạt nhân.
Trao đổi, thảo luận tại buổi làm việc
Tại buổi làm việc, các nhà khoa học đã thảo luận thêm về tính chọn lọc khắt khe của một tạp chí hàng đầu như Physical Review Letters; về công nghệ lượng tử không chỉ là một lĩnh vực nghiên cứu hàn lâm mà được dự báo sẽ tiếp tục tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với nhiều lĩnh vực của đời sống và kinh tế - xã hội. Theo đó, việc truyền cảm hứng về vật lý lượng tử cho thế hệ trẻ được xem là yếu tố quan trọng để hình thành đội ngũ chuyên gia trong tương lai. Quá trình này cần được triển khai trong một hệ sinh thái đồng bộ, bắt đầu từ giáo dục, đào tạo, nghiên cứu và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực công nghệ lượng tử.
Buổi làm việc chuyên đề với chủ đề “Xu hướng công nghệ lượng tử, hạt nhân và công bố quốc tế đỉnh cao” không chỉ cung cấp cái nhìn cập nhật về những xu hướng phát triển của công nghệ lượng tử, công nghệ hạt nhân và công bố khoa học quốc tế chất lượng cao, mà còn tạo sự kết nối hiệu quả giữa nhà khoa học với cơ quan quản lý Nhà nước, góp phần thúc đẩy nghiên cứu cơ bản gắn với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, phục vụ mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của đất nước trong giai đoạn mới.
Chụp hình lưu niệm
Tin: Kiều Anh; Ảnh: Mai Lan
Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
