Xây dựng dữ liệu vân tay sắc ký nhằm đánh giá chất lượng dược liệu mật nhân (Eurycoma longifolia Jack) và hương phụ (Cyperus rotundus)

23/12/2020
Cây mật nhân (bá bệnh, bách bệnh) có tên khoa học là Eurycoma longifolia Jack, họ Thanh thất (Simaroubaceae) là một loại thảo dược truyền thống được sử dụng phổ biến và cũng là một trong những loại thảo dược được sử dụng trong các bài thuốc Y học cổ truyền nổi tiếng được dùng để cải thiện sức khỏe nam khoa cũng như bệnh sốt rét ở châu Á. Nước sắc của lá cây mật nhân được sử dụng trị ngứa, trong khi quả của nó được sử dụng trong chữa bệnh kiết lỵ. Vỏ của nó là chủ yếu được sử dụng như một loại thuốc trị giun, trong khi đó gốc và rễ thường được sử dụng để điều trị bệnh cao huyết áp và vỏ rễ được sử dụng để điều trị các bệnh như tiêu chảy và sốt,...

Hương phụ, còn gọi là cỏ gấu, cỏ cú, cỏ Hương phụ,…có tên khoa học là Cyperus rotundus L., thuộc họ Cói (Cyperaceae). Đây là một dược liệu được sử dụng rất rộng rãi trong các bài thuốc y học dân tộc dưới tên Hương phụ. Theo Đông y, Hương phụ có vị cay, hơi đắng, ngọt, vào hai kinh: can và tam tiêu. Có tác dụng lý khí, giải uất, điều kinh, chỉ thống (làm hết đau), chữa khí uất, ung thư, ngực bụng chướng đau. Hương phụ dùng để chữa kinh nguyệt không đều, thấy kinh đau bụng, viêm tử cung mạn tính, các bệnh phụ nữ trước và sau khi sinh nở; đau dạ dày do thần kinh, giúp sự tiêu hóa, ǎn không tiêu, chữa nôn mửa, đau bụng, đi lỵ,… 

Hình 1. Cây Mật nhân và Cây Hương phụ

Hiện nay loài mật nhân và hương phụ được sử dụng rộng rãi ở dạng nguyên liệu thô cũng như dạng bào chế, có nhiều dược phẩm bào chế từ dược liệu này đang được lưu hành trên thị trường. Tuy nhiên, cho đến nay ở nước ta vẫn chưa có phương pháp cũng như chất chuẩn để có thể đánh giá thành phần hoạt chất có trong nguyên liệu cũng như sản phẩm dược liệu được bào chế từ hai loài này. Do đó, việc xây dựng bộ dữ liệu phân tích vân tay sắc ký và thiết lập một số chất chuẩn từ hai loài này nhằm đánh giá chất lượng dược liệu trở nên rất cần thiết. Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao Công nghệ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thực hiện đề tài “Xây dựng dữ liệu vân tay sắc ký nhằm đánh giá chất lượng dược liệu mật nhân (Eurycoma longifolia Jack) và hương phụ (Cyperus rotundus)” mã số GUST.STS. ĐT2017-HH01, thời gian thực hiện từ tháng 6 năm 2017 đến tháng 10 năm 2020 do TS. Nguyễn Minh Châu làm chủ nhiệm. 

Nhóm nghiên cứu đã thu được những kết quả sau: 

1. Về khoa học:

  • Đã xây dựng được điều kiện sắc kí vân tay bằng hệ thống HPLC và thiết lập được bộ dữ liệu vân tay sắc kí HPLC của dược liệu mật nhân.
  • Đã tiến hành xây dựng phương pháp định tính và định lượng đồng thời canthin-6-one và 9,10-dimethoxycanthin-6-one bằng HPLC. Phương pháp có độ tuyến tính cao với hệ số tương quan R2 ≥ 0,9990, độ lặp lại tốt (với giá trị RSD% < 5,3%). Phương pháp có độ nhạy cao, đảm bảo yêu cầu thử nghiệm với giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ) các chất chuẩn canthin-6-one và 9,10-dimethoxycanthin-6-one lần lượt là LOD: 2,75 – 3,44 µg/mL, LOQ: 8,33 – 10,43 µg/mL). Đồng thời đã áp dụng phương pháp xây dựng được vào đánh giá hàm lượng canthin-6-one và 9,10-dimethoxycanthin-6-one trong một số mẫu dược liệu mật nhân.

Hình 2. Cấu trúc các chất chuẩn xây dựng dữ liệu sắc ký vân tay mật nhân

  • Đã xây dựng quy trình phân lập và xác định cấu trúc hai chất sạch lượng lớn từ mật nhân là canthin-6-one (532,5 mg) và 9,10-dimethoxycanthin-6-one (568,2 mg).
  • Đã xác định các chỉ tiêu hoá lý: chỉ tiêu cảm quan, thông số phổ UV, chỉ tiêu mất khối lượng do làm khô, điểm nóng chảy và độ tinh khiết của hai chất sạch canthin-6-one và 9,10-dimethoxycanthin-6-one theo HPLC.
  • Đã thiết lập được các điều kiện phân tích sắc kí HPLC tối ưu, xây dựng được bộ hồ sơ chi tiết về thiết lập dấu vân tay sắc kí dược liệu hương phụ bằng hệ thống HPLC-DAD-MS và áp dụng vào phân tích đánh giá thành phần dược liệu hương phụ bằng thuật toán và thống kê.

Hình 3. Cấu trúc các chất chuẩn tham chiếu xây dựng sắc ký vân tay hương phụ

2. Về ứng dụng:

  • Đề tài đã xây dựng được điều kiện sắc kí vân tay bằng hệ thống HPLC và thiết lập được bộ dữ liệu vân tay sắc kí HPLC của dược liệu mật nhân có thể sử dụng cho việc đánh giá chất lượng dược liệu mật nhân.
  • Đã thiết lập được các điều kiện phân tích sắc kí HPLC tối ưu, xây dựng được bộ hồ sơ chi tiết về thiết lập dấu vân tay sắc kí dược liệu hương phụ bằng hệ thống HPLC-DAD-MS, cùng thuật toán và phương pháp thống kê áp dụng cho phân tích đánh giá thành phần dược liệu hương phụ.

3. Những đóng góp mới của đề tài:

  • Trong quá trình phân lập các hợp chất sử dụng làm chất chuẩn từ loài mật nhân đã phân lập và xác định được cấu trúc của 1 hợp chất mới dạng khung quassinoid và tên gọi eurylongilactone A (8).
  • Xây dựng được điều kiện sắc ký vân tay bằng hệ thống HPLC và thiết lập được bộ dữ liệu vân tay sắc kí HPLC của dược liệu mật nhân có thể áp dụng cho việc đánh giá chất lượng dược liệu mật nhân.
  • Thiết lập được các điều kiện phân tích sắc kí HPLC tối ưu, xây dựng được bộ hồ sơ chi tiết về thiết lập dấu vân tay sắc ký dược liệu hương phụ bằng hệ thống HPLC-DAD-MS, áp dụng cho phân tích đánh giá thành phần dược liệu hương phụ.
  • Kết quả của đề tài đã đăng 01 bài trên tạp chí Letters in Organic Chemistry, hỗ trợ đào tạo 1 tiến sỹ.

Ngày 13/10/2020, Hội đồng nghiệm thu cấp Học Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã họp nghiệm thu nhiệm vụ và đánh giá Đề tài xếp loại Xuất sắc.
Với những kết quả thu được, đề tài có thể áp dụng phương pháp này cho việc đánh giá chất lượng các loài dược liệu khác hiện có trên thị trường.

Nguồn tin: TS. Nguyễn Minh Châu, Trung tâm Nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, Viện Hàn lâm KHCNVN
Xử lý tin: Phương Hà


Tags:
Tin liên quan