Từ Chưn bầu ba lá đến chế phẩm kháng viêm: Điểm mới trong nghiên cứu dược liệu Việt Nam

Chi Chưn bầu (Combretum) là chi lớn nhất của họ Chưn bầu (Combretaceae), với hơn 370 loài phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nhiều loài trong chi đã được chứng minh có giá trị dược liệu, nổi bật với các hoạt tính kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và gây độc tế bào ung thư. Tại Việt Nam, tuy đã ghi nhận 12 loài và 2 thứ nhưng các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học mới chỉ tập trung ở một vài loài quen thuộc, còn hạn chế cả về chiều sâu lẫn tính hệ thống. Trong đó, Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum), loài mọc phổ biến ở vùng sông rạch Nam Bộ vẫn chưa được khai thác đúng mức về tiềm năng dược liệu. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu đề cập đến khả năng kháng sâu hại nông nghiệp và chống ký sinh trùng, trong khi chưa có công trình nào đi sâu vào việc phân tích thành phần hóa học và đánh giá hoạt tính kháng viêm. Điều này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh nhu cầu tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên mới có nguồn gốc từ thảo dược ngày càng tăng.

Trong một nghiên cứu mới đây của nhóm các nhà nghiên cứu thuộc Viện Công nghệ Tiên tiến - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có tên: “Nghiên cứu thành phần hóa học và tạo chế phẩm kháng viêm từ cây Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum)” (mã số: VAST04.08/23-24) do TS. Nguyễn Tấn Phát làm chủ nhiệm, đã góp phần bổ sung dữ liệu khoa học cho chi Combretum, đồng thời mở ra cơ hội phát triển sản phẩm thảo dược từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương, phục vụ cả y học và đời sống xã hội.

TS. Nguyễn Tấn Phát trong phòng làm việc cùng hệ máy sắc ký lỏng hiệu năng cao

Các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu thành phần hoá học và hoạt tính kháng viêm thông qua sự ức chế sản sinh Nitric oxide (NO) của các cao chiết và các hợp chất được phân lập từ lá cây Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum).

Mẫu lá, hoa, quả tươi của cây Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum)

Từ nguyên liệu lá cây, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của 25 hợp chất tự nhiên. Trong đó, nhóm đã phát hiện và đặt tên 2 hợp chất triterpene saponin mới là comtrifoside A và comtrifoside B. Chia sẻ về kết quả này, TS. Nguyễn Tấn Phát cho biết: Cả 2 hợp chất đều sở hữu khung cấu trúc khá hiếm gặp, đặc biệt comtrifoside B mang khung sườn urs-20-en, đây là lần đầu tiên được ghi nhận trong chi Combretum. Ngoài ra, có 9 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện trong chi Combretum và 14 hợp chất lần đầu tiên phân lập từ loài C. trifoliatum, góp phần làm phong phú thêm kho tàng hợp chất tự nhiên của thực vật Việt Nam.

Một số hợp chất tinh sạch trong nghiên cứu

Theo TS. Nguyễn Tấn Phát: Viêm là phản ứng bảo vệ tự nhiên và cũng là tuyến phòng thủ đầu tiên của hệ miễn dịch. Đây là quá trình phổ biến, năng động trong cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng nội môi và sửa chữa mô. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi tình trạng viêm trở thành mạn tính, nó có thể gây rối loạn chức năng tế bào, mô hoặc cơ quan, đồng thời làm tăng nguy cơ các biến cố mạch máu cấp tính và nhiều bệnh lý nghiêm trọng như viêm ruột mạn tính, béo phì, tiểu đường hay ung thư.

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm hoạt tính kháng viêm của các cao chiết từ lá Chưn bầu ba lá, thông qua khả năng ức chế sản sinh nitric oxide trên tế bào đại thực bào RAW264.7. Kết quả cho thấy một số phân đoạn cao chiết, đặc biệt là cao giàu saponin CTE.1, thể hiện tác dụng đáng kể (với IC₅₀ chỉ 46,39 µg/mL). Trong số 12 hợp chất tinh sạch được khảo sát, nhiều hợp chất như ursolic acid, pomolic acid, uncaric acid, belleric acid, quadranoside X hay chebuloside II đều chứng minh hiệu quả kháng viêm rõ rệt, với IC₅₀ dao động từ 18,30 đến 35,22 µM. Đáng chú ý, pomolic acid (CT02) nổi bật là hợp chất có hoạt tính mạnh nhất.

Hệ thống máy cô quay 10 L thu hồi dung môi từ dịch chiết, cô đặc và thu cao chiết

Dịch chiết phân đoạn giàu saponin CTE.1 từ lá Chưn bầu ba lá

Nhóm các nhà khoa học đã bào chế thành công chế phẩm kháng viêm từ lá Chưn bầu ba lá. Quy trình sản xuất được tối ưu để giữ lại tối đa hoạt chất có lợi, từ cách chiết tách, lựa chọn dung môi cho đến nhiệt độ và thời gian. Điểm đáng chú ý là chế phẩm này không chỉ dừng ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm mà đã được thiết lập bộ tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng, từ các chỉ số an toàn, giới hạn kim loại nặng cho tới phương pháp kiểm nghiệm bằng công nghệ hiện đại. Thành tựu này đánh dấu bước chuyển quan trọng, đưa những phát hiện khoa học tiềm năng tiến gần hơn với khả năng ứng dụng trong thực tế. 

Đặc biệt, kết quả nghiên cứu đã được ghi nhận qua 4 công bố khoa học, trong đó có 1 bài đăng trên tạp chí quốc tế Natural Product Research (thuộc danh mục SCI-E). Công trình này lần đầu tiên công bố cấu trúc của 2 hợp chất saponin mới là comtrifoside A và comtrifoside B, chiết tách từ lá cây Chưn bầu ba lá. Đây là những hợp chất thuộc nhóm triterpenoid, vốn được biết đến với nhiều tác dụng sinh học như kháng viêm, chống oxy hóa, bảo vệ gan và tiềm năng chống ung thư. Các công bố còn lại được đăng trên các tạp chí khoa học trong nước, tập trung mô tả và phân loại các hợp chất tự nhiên đa dạng gồm triterpenoid saponin, flavonoid và glycoside. Ngoài ra, kết quả của đề tài cũng đào tạo thành công 1 nghiên cứu sinh và 2 học viên cao học ngành Hóa hữu cơ.

Kết quả nghiên cứu sẽ là tiền đề để tiến tới thử nghiệm lâm sàng, khẳng định tiềm năng ứng dụng thực tiễn của sản phẩm. Bên cạnh đó, những hợp chất tự nhiên được phát hiện trong nghiên cứu còn hứa hẹn mở rộng sang các hướng khác như chống oxy hóa, bảo vệ gan hoặc hỗ trợ điều trị ung thư. Với những kết quả bước đầu, nhóm nghiên cứu kỳ vọng sẽ phát triển các sản phẩm dược liệu “made in Vietnam” trong tương lai, qua đó khai thác hiệu quả nguồn thảo dược bản địa phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Cung cấp tin: Chu Thị Ngân, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học

Xử lý tin: Minh Tâm