Từ Đà Lạt đến Dubna: Những vần thơ nối nhịp cầu 70 năm
Có những nơi chốn, dù đã rời xa hơn nửa thế kỷ, vẫn ở lại rất lâu trong ký ức một con người. Với PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh, Dubna - thành phố khoa học bên sông Volga - là một nơi như thế.
Năm 1960, khi đang là sinh viên Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Nguyễn Mộng Sinh được Nhà nước cử sang Liên Xô học tập. Sau những năm tháng được đào tạo ở nước ngoài, ông tiếp tục có thời gian nghiên cứu tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân (JINR) từ tháng 7/1971 đến tháng 1/1974. Năm 1974, ông trở về nước công tác tại Viện Vật lý thuộc Viện Khoa học Việt Nam; đến năm 1976 chuyển vào Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt và gắn bó với nơi đây hơn ba thập kỷ.
Trong hành trình khoa học ấy, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh đã tham gia nhiều hoạt động nghiên cứu gắn với ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Ông từng đảm nhiệm các vị trí Trưởng phòng Hóa phóng xạ, Giám đốc Trung tâm Phân tích và Môi trường, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt; có các nghiên cứu về dược chất phóng xạ phục vụ y tế, quan trắc phóng xạ môi trường, đồng thời tham gia đào tạo nhiều cán bộ khoa học cho lĩnh vực hạt nhân.
Nhìn lại cuộc đời mình, ông từng chia sẻ một suy nghĩ giản dị nhưng canh cánh trong lòng: trong những năm đất nước chiến tranh, khi nhiều người cùng thế hệ phải cầm súng ra trận, ông lại được Nhà nước tạo điều kiện học tập. Vì vậy, những tri thức có được không chỉ thuộc về riêng mình; làm khoa học, đào tạo lớp trẻ và đóng góp cho đất nước là cách ông trả món “nợ” ân tình ấy.
Có lẽ vì thế, bài thơ viết nhân dịp JINR tròn 70 năm không chỉ là lời chúc mừng một viện nghiên cứu. Đằng sau những câu thơ do ông sáng tác và dịch ra tiếng Nga là ký ức của một nhà khoa học Việt Nam về nơi từng góp phần hình thành tri thức, phương pháp nghiên cứu và tình bạn khoa học trong những năm tháng tuổi trẻ.
Từ năm 1956, Việt Nam đã tham gia JINR và trở thành một trong những thành viên lâu năm của tổ chức khoa học quốc tế này. Qua nhiều thập kỷ, Dubna là nơi nhiều thế hệ cán bộ khoa học Việt Nam học tập, nghiên cứu và trưởng thành. Từ năm 1982, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (trước đây là Viện Khoa học Việt Nam) được Chính phủ giao làm đại diện toàn quyền của Việt Nam tại JINR.
Quan hệ hợp tác VAST-JINR ngày nay tiếp tục được mở rộng từ vật lý hạt nhân sang các hướng nghiên cứu và ứng dụng liên ngành. Năm 2026, tại lễ kỷ niệm 70 năm thành lập JINR ở Dubna, đại diện Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định sự hợp tác giữa Việt Nam và JINR qua nhiều thời kỳ đã đóng góp quan trọng cho khoa học, đặc biệt trong việc hình thành nhiều thế hệ nhà khoa học Việt Nam và phát triển năng lực nghiên cứu trong lĩnh vực vật lý lý thuyết, vật lý hạt nhân.
Trong dòng chảy 70 năm ấy, câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh là một lát cắt giàu ý nghĩa. Từ Dubna, ông trở về Việt Nam, rồi gắn phần lớn cuộc đời khoa học với Đà Lạt. Và hơn nửa thế kỷ sau ngày rời Dubna, từ “thành phố hoa”, ông lại sáng tác bài thơ và dịch ra tiếng Nga để gửi lời chào tới những đồng nghiệp và thành phố khoa học năm xưa.
Khoảng cách địa lý giữa Đà Lạt và Dubna rất xa, nhưng trong bài thơ, khoảng cách ấy dường như được thu ngắn. Dubna hiện lên là một thành phố nhỏ mà lớn trong khoa học; là nơi những nhà khoa học từ nhiều quốc gia cùng góp sức khám phá những bí ẩn của tự nhiên. Ông dành lời tri ân cho các viện sĩ, giáo sư và những nhà khoa học đã lặng lẽ dành sức lực, trí tuệ cho công việc.
Những câu thơ ấy cũng nhắc rằng giá trị của hợp tác khoa học không chỉ nằm trong các công trình, thiết bị hay con số. Có những thành quả được lưu giữ bằng ký ức, tình đồng nghiệp, sự truyền nghề và những thế hệ tiếp nối. Chính những mối liên hệ giữa con người với con người đã tạo nên chiều sâu và sức bền cho một quan hệ hợp tác khoa học kéo dài qua nhiều thập kỷ.
Ở tuổi ngoài 80, từ ngôi nhà tại Đà Lạt, PGS.TS. Nguyễn Mộng Sinh vẫn dõi theo đời sống khoa học và những chuyển động của đất nước. Bài thơ đề ngày 08/9/2026 vì thế giống như một lời trở về: người cán bộ khoa học trẻ từng đến Dubna hơn nửa thế kỷ trước nay gửi những vần thơ về lại thành phố bên sông Volga.
Từ Đà Lạt đến Dubna, từ tuổi trẻ đến tuổi ngoài 80, từ một hành trình học tập đến một đời cống hiến - những vần thơ nhỏ đã nối lại một chặng đường dài. Và trong dịp JINR tròn 70 năm, đó cũng là lời nhắc đẹp đẽ về những thế hệ nhà khoa học Việt Nam đã góp phần vun đắp một nhịp cầu khoa học, hữu nghị bền bỉ qua thời gian.
Kỷ niệm 70 năm JINR: 1956-2026
Nơi thượng nguồn sông Volga xanh thẳm ấy
Có Dubna thành phố nhỏ khiêm nhường,
Nhỏ dáng hình mà vang danh bốn biển,
Ấm lòng người, thương mến bạn muôn phương.
Mười quốc gia cùng nước Nga chung sức
Dựng xây nên lò lửa sáng diệu kỳ -
Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân ấy,
Trọn niềm tin nhà khoa học khắc ghi.
Bảy mươi năm thoáng qua từ thuở đó,
Bao huyền vi đã hé mở lối ra!
Bao phát minh, bao chiến công rạng rỡ
Chúng ta dâng cho khoa học nước nhà!
Nay kính chúc học giả cùng giáo sư,
Bao nhà vật lý giản dị, hiền từ,
Đã quên mình hiến dâng cho công việc,
Chẳng tiếc gì sức lực, những say mê.
Từ phương xa, lời chào tôi gửi tới,
Một đồng nghiệp từ “thành phố hoa” - Đà Lạt.
Những dòng này viết bằng tình yêu mến,
Trong ngày vui sáng đẹp của chúng ta!
Nguyễn Mộng Sinh, 08 tháng 9 năm 2026
--------------------------------
Bản dịch tiếng Nga
Это стихотворение принадлежит доценту доктору Нгуен Монг Шинь, бывшему научному сотруднику ОИЯИ (июль 1971 г. - январь 1974 г.)
70-летию ОИЯИ: 1956-2026
У верховьев Волги - город Дубна,
Небольшой, но в науке велик.
Мал собою, но славой огромной,
Дорог сердцу друзей и людей.
Десять стран с Россией едины
Возвели этот дивный очаг -
Объединённый институт ядерных исследований,
Что надежды учёных оправдал.
Семь десятилетий минуло с той поры -
Сколько тайн удалось разгадать!
Сколько славных открытий и свершений
Нашей науке сумели мы дать!
Ныне славим академиков, профессоров,
Всех учёных - бескорыстных, простых,
Кто себя, не жалея, работе отдал,
Не жалея ни сил, ни энергии своих.
Вам привет мой летит издалека -
От коллеги из «города цветов» - Далата.
Эти строки - с душой и любовью,
В этот светлый, счастливый наш день!
Нгуен Монг Шинь
08 сентября 2026 года
Vân Nga
