Tiếp cận mô hình Một sức khỏe (One Health) kiểm soát bệnh sán lá lây truyền cho người và động vật qua thực phẩm ở Việt Nam

Chủ nhiệm TS. Bùi Thị Dung báo cáo nghiệm thu kết quả thực hiện dự án ngày 31/7/2023

Bệnh sán lá lây truyền cho người và động vật qua thức ăn phổ biến ở Đông Nam Á, do ăn phải rau có mầm bệnh sán lá gan lớn và từ cá có sán lá gan nhỏ, sán lá ruột. Một biến chứng cực kỳ nghiêm trọng liên quan đến những thay đổi kinh niên này là sự phát triển của ung thư đường mật. Gia súc bị nhiễm sán lá gan lớn có thể gây chết hàng loạt.

Ở Việt Nam, tỷ lệ nhiễm sán lá ở người tương đối cao và đã được báo cáo trước đây ở các tỉnh phía Bắc. Dự án đã triển khai nghiên cứu tại 2 tỉnh Yên Bái và Thanh Hóa. Ở những khu vực này, thói quen ăn cá sống hoặc cá nấu chưa chín và rau sống là rất phổ biến và phần lớn nguồn cung cấp cá là câu trong hồ hoặc sông hồ tự nhiên. Do vậy, giáo dục và truyền thông là yếu tố chính trong dự phòng bệnh sán lá ở Việt Nam. Tuy kiến thức, thái độ, thực hành của người dân địa phương còn tương đối thấp, nhưng sau khi được truyền thông như: phát tờ rơi, dán áp phích, thông tin qua loa đài địa phương, báo cáo về thông tin bệnh sán lá và con đường lây truyền cũng như cách phòng tránh thì kiến thức, thái độ và thực hành của người dân về phòng chống bệnh sán lá đã nâng cao. Do vậy, tiếp cận mô hình một sức khỏe kiểm soát tổng hợp bệnh sán lá ở người và động vật là thật sự cần thiết.

Để thực hiện được mục tiêu của dự án, đã có sự hợp tác đa ngành chặt chẽ giữa các đối tác Bỉ và đối tác phía Việt Nam: Y tế (Trường đại học Tự do Brussels, Viện Y học nhiệt đới – Bỉ với Viện Sốt rét Ký sinh trùng Côn trùng Trung ương - Việt Nam), Thú Y (Trường đại học Liège – Bỉ, Viện Thú Y – Việt Nam), Thủy sản (Trường đại học Namur – Bỉ, Viện nghiên cứu nuôi trồng Thủy sản 1 – Việt Nam) và Môi trường (Trường đại học Liège – Bỉ, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật - Việt Nam). Dự án thực hiện từ năm 2017 đến năm 2023 và được Hội đồng đánh giá nghiệm thu xuất sắc với những kết quả nghiên cứu, đào tạo và sản phẩm khoa học đạt được.

Chuyên gia Bỉ đào tạo kỹ thuật cho cán bộ y tế địa phương

Kết quả điều tra của dự án cho thấy: tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ ở người của cả 2 tỉnh là 40,2%, sán lá gan lớn 5,64%, sán lá ruột 15,9%. Tỷ lệ nhiễm sán lá ở nam cao hơn nữ, và phổ biến ở độ tuổi từ 31-50 tuổi. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột ở chó, mèo lần lượt là 19,6% và 47,1% ở Yên Bái, và 10,4% 11,8% ở Thanh Hóa. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn ở cả hai tỉnh là 19,4%. Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ: cá tép dầu, cá mương, cá thiểu. Cả 10 loài cá xét nghiệm đều nhiễm ấu trùng sán lá ruột. Loài ốc đóng vai trò vật chủ trung gian của sán lá gan nhỏ: Parrafosarulus striatulus. Loài ốc đóng vai trò vật chủ trung gian của sán lá gan lớn: Austropeplea viridis. Kiểm soát sinh học trứng sán lá ở động vật: đối với trứng sán lá gan nhỏ sử dụng chủng nấm VTCC 31150 Trichoderma koningii, đối với trứng sán lá gan lớn sử dụng chủng nấm 30706 Paecilomyces lilacinus. Kiểm soát sinh học ốc bằng tuyến trùng: chủng Heterorhabditis indica DL1 (150 IJs/10 µl) gây chết hàng loạt, chủng Phasmarhabditis hermaphrodita có thể sinh sản trong xác ốc. Kiểm soát sinh học ốc bằng tinh dầu (bạc hà, húng quế, sả và quế) có thể gây chết hoàn toàn ốc Austropeplea viridis ở nồng độ hơn 0,125% và độc tính của chúng phụ thuộc vào liều lượng. Rượu 55% có thể làm bất hoạt nang metacercaria của sán lá gan nhỏ sau 60 giờ. Axit axetic và thuốc tím có khả năng tiêu diệt metacercariae của sán lá gan lớn với nồng độ tương ứng (62-66%) và (38-66%).

Dự án cũng khẳng định sự lưu hành của sán lá gan nhỏ, sán lá ruột, sán lá gan lớn ở hai tỉnh Yên Bái và Thanh Hóa. Tuy nhiên, vì bệnh gây ra do giun sán nói chung và sán lá nói riêng không gây chết người nhanh như bệnh gây ra do virut hay những bệnh truyền nhiễm khác nên rất ít được các cơ quan ban ngành, các nhà hoạch định chính sách quan tâm. Mặc dù bệnh sán lá gây hại tới sức khỏe con người một cách âm ỉ và tồn tại lâu trong cơ thể người. Do vậy, việc truyền thông liên tục và lâu dài thực sự cần thiết. Các hoạt động song hành như nâng cao nhận thức và nâng cao năng lực đã được triển khai. Chiến dịch nâng cao nhận thức đã được tổ chức cho người dân địa phương và xây dựng năng lực cho các nhà nghiên cứu và nhân viên y tế ở cấp tỉnh, huyện và xã.

Tờ rơi phát cho người dân và học sinh, Poster  tuyên truyền

        
Bài giảng về sán lá tới các em học sinh và người dân

Truyền thông nâng cao nhận thức của người dân về bạnh sán là và cách phòng chống

Kết quả của dự án đã công bố được 05 bài báo trong tạp chí ISI uy tín, 05 bài báo trên tạp chí Quốc gia uy tín; đào tạo và chuyển giao kỹ thuật chẩn đoán ký sinh trùng (kỹ thuật ELISA, kỹ thuật flukefinder, kỹ thuật formalin Etyl, kỹ thuật Kato-Katz) tới 32 cán bộ y tế từ cấp xã, huyện, tỉnh thuộc hai tỉnh Yên Bái và Thanh Hóa. Nâng cao năng lực nghiên cứu cho các nhà khoa học ký sinh trùng tương lai thông qua việc cấp học bổng toàn phần từ kinh phí dự án cho 3 nghiên cứu sinh học tập và bảo vệ thành công tại cơ sở đào tạo bên Bỉ (Trường đại học Liège-ULiège, Trường đại học Tự do Brussels-ULB), cấp học bổng 6 tháng cho 4 sinh viên thạc sỹ tham gia thực hiện nghiên cứu cho luận văn và tốt nghiệp xuất sắc tại Hà Lan (Trường đại học Twente), Thái Lan (Trường đại học Kasetsart) và Việt Nam (Trường Đại học Y tế công cộng).

Hợp tác liên ngành các đơn vị học thuật có tầm quan trọng đặc biệt trong vấn đề phòng chống lại những căn bệnh phức tạp như bệnh truyền nhiễm với những mục đích chính của mô hình Một sức khỏe (One health). Hợp tác giữa các đối tác đại diện cho các chuyên ngành khác nhau là điều cần thiết và tạo ra một mạng lưới có hiệu quả. Do đó, dự án đã tổ chức một Ban chỉ đạo hàng năm với các đại diện từ tổ chức Y tế thế giới (WHO), đại sứ quán Bỉ để báo cáo các kết quả đạt được của dự án.

Họp Ban chỉ đạo (Các thành viên của dự án, nghiên cứu sinh, sinh viên thạc sỹ, khách mời từ tổ chức WHO)

TS. Bùi Thị Dung chia sẻ, mô hình kiểm soát tổng hợp mà dự án đã triển khai (truyền thông, kiểm soát sinh học ở động vật, cá, ốc, môi trường) cần được triển khai rộng ở các địa bàn khác trên cả nước. Kiểm soát sinh học bước đầu thử nghiệm thành công in vitro, cần thiết tiến hành trên diện rộng in vivo. Dự án đã đóng góp dữ liệu mới tổng quát về tình hình nhiễm sán lá ở người, động vật, cá, ốc, môi trường. Đây là thành công trong phát triển chiến lược kiểm soát tổng hợp bền vững kết hợp y học, thú y, thủy sản, sinh học, khoa học thực phẩm và nhân học - xã hội. Chuyển giao kỹ thuật chẩn đoán mới từ chuyên gia Bỉ (kỹ thuật flukefinder), nâng cao kỹ thuật ELISA tăng độ chính xác của kết quả. Với những kết quả đã đạt được của dự án, nhóm nghiên cứu mong muốn áp dụng mô hình kiểm soát tổng hợp Một sức khỏe (One health) tới nhiều tỉnh thành nơi có sự lây truyền bệnh sán lá cho người qua thức ăn.

Tổng hợp: Chu Thị Ngân - Trung tâm Thông tin - Tư liệu
Xử lý tin: Thanh Hà