Tiếng cú trong đêm và những cánh chim cần được chở che
Một tiếng kêu giữa đêm vắng, một bóng chim trên mái nhà, một tổ cú trong góc nhà kho… Những hình ảnh ấy vẫn dễ gợi lên nỗi lo về điềm gở. Bởi nỗi sợ đó, nơi chim chọn để trú ngụ có thể trở thành nơi chúng bị xua đuổi; một tổ đang có chim non cũng có thể bị phá bỏ.
Điều gì khiến một loài chim săn chuột lại bị e ngại ngay giữa những làng quê vốn phải tìm cách bảo vệ mùa màng khỏi chuột? Câu hỏi ấy gợi ra một khoảng cách cần được thu hẹp giữa hiểu biết khoa học và cách ứng xử hằng ngày.
Hiểu đúng về tiếng kêu trong đêm
Theo TS. Lê Mạnh Hùng, quan niệm cú báo điềm gở chủ yếu bắt nguồn từ những liên tưởng dân gian; hiện chưa có cơ sở khoa học cho thấy tiếng kêu của chúng dự báo điều không may. Việc một số loài xuất hiện gần nghĩa trang cũng có thể được giải thích từ điều kiện sống: nơi yên tĩnh, ít bị quấy nhiễu và có nguồn thức ăn.
Với con người, đó có thể là một địa điểm gắn với nhiều cảm xúc và kiêng kỵ. Với chim, trước hết đó là nơi kiếm ăn, trú ngụ. Hiểu tập tính của chúng giúp ta bớt gán cho một âm thanh tự nhiên những ý nghĩa khiến chính loài chim phát ra âm thanh ấy bị tổn hại.
Cũng cần phân biệt những loài thường được gọi chung là “chim cú”, “chim heo” hay “chim mèo”. TS. Hùng cho biết Bộ Cú gồm hai họ chính là Cú lợn và Cú mèo. Cú lợn thường có đĩa mặt hình trái tim; nhiều loài cú mèo có mặt tròn, với hai chùm lông trên đầu trông như tai. Tuy nhiên, không phải loài nào cũng có đặc điểm này; nhóm cú vọ nhỏ, mặt tròn và không có chùm lông ấy.
Phần lớn các loài cú sống, làm tổ trong những sinh cảnh tự nhiên như rừng, đồng cỏ. Loài thường được ghi nhận gần khu dân cư là cú lợn lưng xám. Chúng có thể chọn mái nhà, đình, chùa hoặc nơi vắng vẻ để làm tổ, nhất là ở khu vực có nhiều chuột. Một tổ cú xuất hiện gần nhà vì thế có lời giải thích từ nhu cầu sinh tồn rất bình thường của loài chim.

Cú lợn với đĩa mặt hình trái tim đặc trưng. Ảnh: Lê Mạnh Hùng.
Khi thuốc diệt chuột làm hại cả chim săn chuột
Chuột là thức ăn chính của cú lợn. Các loài thuộc họ Cú mèo có khẩu phần đa dạng hơn, có thể gồm cá, bò sát, ếch nhái, côn trùng và chim nhỏ. Qua hoạt động săn mồi, chúng tham gia vào chuỗi thức ăn và góp phần điều hòa số lượng con mồi trong tự nhiên.
Giá trị ấy cần được nhìn nhận đúng mức. Như TS. Hùng lưu ý, khả năng tác động đến số lượng chuột phụ thuộc vào số lượng chim, nguồn thức ăn và điều kiện sinh cảnh. Một tổ cú không thể giải quyết mọi vấn đề về chuột của cả cánh đồng. Nhưng việc giữ được những loài săn mồi bản địa vẫn có ý nghĩa đối với các mối quan hệ tự nhiên vốn đang hiện diện quanh nơi con người sinh sống và sản xuất.
Đáng lo ngại, chính việc diệt chuột lại có thể gây nguy hiểm cho chim săn chuột. Khi ăn phải con mồi đã trúng bả, cú có thể bị nhiễm độc thứ cấp. Thuốc không chỉ tác động đến con vật mà người sử dụng muốn loại bỏ; qua quan hệ ăn và bị ăn, chất độc có thể tiếp tục gây hại cho loài khác.
Theo TS. Lê Mạnh Hùng, sử dụng thuốc diệt chuột là một trong những nguyên nhân khiến quần thể cú lợn suy giảm tại Việt Nam; mức độ ảnh hưởng tùy thuộc sinh cảnh và cách canh tác. Nhìn từ đó, bảo vệ chim cú còn gắn với việc xem xét cách kiểm soát chuột, để hạn chế tác động đến những loài thiên địch đang cùng tồn tại trên đồng ruộng.
Bên cạnh nguy cơ từ nguồn thức ăn, việc phá tổ, bắt chim non, dùng ná bắn hoặc săn bắt, mua bán chim tiếp tục tạo sức ép lên chúng. Một cá thể bị bắt mất hay một tổ bị phá đều là sự can thiệp trực tiếp vào đời sống của loài chim. Khi những hành động ấy lặp lại ở nhiều nơi, cơ hội sinh tồn và sinh sản của chúng cũng bị thu hẹp.

Cú mèo với hai chùm lông trên đầu trông như đôi tai. Ảnh: Lê Mạnh Hùng.
Giữ cho chim một nơi sống yên ổn
Trong danh mục ban hành kèm Thông tư số 85/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, 16 loài thuộc Bộ Cú được xếp vào Nhóm IIB - nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm bị hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại theo quy định pháp luật.”. Việc bảo vệ các loài này vì vậy còn gắn với trách nhiệm tuân thủ quy định về quản lý động vật hoang dã. Khi cần xác định một loài cụ thể, nên hỏi cơ quan chuyên môn, bởi tên gọi dân gian có thể khác nhau giữa các địa phương.
Với một tổ cú gần nhà, lời khuyên của chuyên gia rất giản dị: hãy để chúng yên. Giữ khoảng cách, tránh làm ồn, không chiếu sáng trực tiếp quanh tổ, không bắt chim non là những việc người dân có thể thực hiện ngay. Người lớn cũng cần hướng dẫn trẻ không dùng ná, giàn thun bắn chim và không lấy việc bắt chim làm trò vui.
Nếu gặp cá thể bị thương hoặc chim non rơi khỏi tổ, nên liên hệ cơ quan kiểm lâm hay cơ sở cứu hộ động vật hoang dã để được hướng dẫn. Mong muốn giúp đỡ cần đi cùng hiểu biết về tập tính của loài, tránh tự ý mang về nuôi giữ hoặc xử lý theo phỏng đoán.
Ngay cả việc làm hộp tổ nhân tạo cũng cần được cân nhắc. TS. Hùng cho rằng hiện chưa nên triển khai đại trà, bởi mỗi loài có yêu cầu riêng về nơi trú ẩn; trước khi can thiệp phải hiểu rõ sinh cảnh và tập tính của chúng. “Hãy để chúng tự nhiên, không nên can thiệp vào bất cứ hoạt động gì của chúng”, ông nhắn gửi người dân và các em nhỏ.

Cú vọ thuộc họ Cú mèo, đầu tròn, không có chùm lông vểnh như tai. Ảnh: Lê Mạnh Hùng.
Để lời nhắn ấy đi vào đời sống, những thông tin dễ hiểu về tập tính, lợi ích và cách bảo vệ chim cú cần được đưa đến cộng đồng qua loa truyền thanh, các cuộc họp dân và hoạt động giáo dục ở trường học. Khi hiểu vì sao chim chọn mái nhà để làm tổ, vì sao tiếng kêu cất lên trong đêm, người dân sẽ có thêm cơ sở để ứng xử bình tĩnh và phù hợp.
Một tổ cú được giữ lại có nghĩa là chim còn chỗ nuôi con. Một phát ná được dừng lại có nghĩa là một cánh chim có thể tiếp tục bay đi kiếm mồi. Bảo vệ chim cú bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể như thế, cùng sự thận trọng khi dùng thuốc diệt chuột để không làm hại cả những loài săn chuột.
Khi nỗi sợ được thay bằng hiểu biết, tiếng cú trong đêm có thể trở về với ý nghĩa vốn có: âm thanh của một loài chim đang sống quanh ta, cũng cần thức ăn, nơi trú ngụ và một khoảng bình yên để tồn tại.

TS. Lê Mạnh Hùng trong chuyến thực địa
Vân Nga
