Theo dấu chân nhà khoa học: Quy trình khảo sát đa dạng sinh học
Chuyến khảo sát này là hoạt động hợp tác giữa Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (nay là Viện Sinh học) - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Đại học Kyoto (Nhật Bản). Đoàn nghiên cứu gồm các nhà khoa học giàu kinh nghiệm, trong đó phía Việt Nam có PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn và các cán bộ của Viện Sinh học; phía Nhật Bản có GS. Masaharu Motokawa và GS. Kanto Nishikawa. Mỗi chuyên gia đại diện cho một mảng nghiên cứu khác nhau nhưng cùng chung mục tiêu làm sáng tỏ các giá trị đa dạng sinh học của Việt Nam. Sự kết hợp giữa hai nhóm góp phần bảo đảm tính khách quan và độ chính xác cao trong toàn bộ quá trình thu thập, phân tích dữ liệu.
PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn (Việt Nam) và GS. Masaharu Motokawa (Nhật Bản)
GS. Kanto Nishikawa (Nhật Bản) và TS. Ninh Thị Hòa (thành viên nhóm Việt Nam)
PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn chia sẻ: Thực địa là điểm khởi đầu của toàn bộ quá trình nghiên cứu. Mỗi ghi nhận về môi trường, dấu vết sinh vật hay mẫu vật thu được đều mang giá trị khoa học lớn. Chúng sẽ được xử lý, đối chiếu và tổng hợp để hình thành các kết quả mà công chúng thường chỉ biết ở giai đoạn cuối là bài báo khoa học, bộ dữ liệu hay báo cáo chuyên môn phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và đào tạo.
Trước chuyến đi, đoàn công tác của hai bên phải hoàn thiện khối lượng lớn thủ tục như xin phép cơ quan quản lý, chuẩn bị danh mục thiết bị, xây dựng kế hoạch nghiên cứu chi tiết. Khi toàn bộ hồ sơ được phê duyệt, đoàn chuyên gia quốc tế chính thức được phép tiếp cận khu vực khảo sát. Ở giai đoạn chuẩn bị, nhiều công việc được triển khai song song tại cả Việt Nam và Nhật Bản. Các chuyên gia quốc tế phối hợp với Viện Sinh học để hoàn thiện hồ sơ, thống nhất quy trình chuyên môn và xây dựng kế hoạch khảo sát. Phía Việt Nam đồng thời thực hiện công tác hậu cần như sắp xếp lịch trình di chuyển, chuẩn bị đón tiếp và phối hợp với các đơn vị liên quan.
Khi mọi điều kiện đã sẵn sàng, đoàn bước vào giai đoạn thực địa. Tại hiện trường, các hoạt động được triển khai theo quy trình chuẩn từ thiết lập tuyến khảo sát, đặt bẫy ảnh và bẫy sinh học, ghi nhận đặc trưng sinh cảnh, bảo quản và mã hóa mẫu theo tiêu chuẩn quốc tế. Những dữ liệu đầu tiên này chính là nền tảng cho các phân tích sâu và các công bố khoa học sau này.
Theo PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn: Chuyến khảo sát lần này còn có sự tham gia của sinh viên Việt Nam và Nhật Bản. Phía Việt Nam là sinh viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), phía Nhật Bản là sinh viên của Đại học Kyoto. Việc tham gia trực tiếp giúp sinh viên tiếp cận các phương pháp khảo sát hiện đại và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với từng cấp độ đào tạo. PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn cho biết thêm: Yếu tố giao lưu văn hóa luôn giữ vai trò quan trọng trong các chương trình hợp tác quốc tế. Trước khi đoàn Nhật Bản sang Việt Nam, cán bộ của Viện Sinh học thường giới thiệu những món ăn truyền thống để các chuyên gia có cơ hội trải nghiệm ẩm thực địa phương. Những bữa ăn chung tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa hai nhóm, góp phần hỗ trợ phối hợp trong suốt quá trình nghiên cứu.
Đoàn Việt Nam và Nhật Bản giao lưu trong khuôn khổ hợp tác nghiên cứu
Sau khi hoàn tất thủ tục hành chính, đoàn di chuyển đến Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh - khu vực Tây Nguyên với địa hình dốc, bị chia cắt mạnh và có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt. Tại đây, đoàn đã làm việc với Ban Quản lý Vườn và các cán bộ kỹ thuật để thống nhất phạm vi khảo sát và các yêu cầu liên quan đến bảo tồn. Toàn bộ thiết bị được tinh gọn và chỉ mang theo những dụng cụ thiết yếu phù hợp với địa hình phức tạp.
Sang ngày làm việc tiếp theo, đoàn triển khai di chuyển vào khu vực khảo sát chính ở độ cao khoảng 1.400 m. Điều kiện thời tiết và địa hình trong quá trình tiếp cận khu vực nghiên cứu khá phức tạp; nhiều đoạn đường bị cây lớn ngã đổ sau mưa, gây cản trở di chuyển và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Với sự phối hợp, hỗ trợ kịp thời của cán bộ địa phương, đoàn đã tiếp cận được điểm khảo sát ở độ cao khoảng 800 m, đồng thời thiết lập trại dã chiến làm nơi nghỉ ngơi và là trung tâm điều phối các hoạt động khảo sát thực địa.
Đoàn khảo sát triển khai công tác trong điều kiện địa hình phức tạp với trang thiết bị tinh gọn
Trong thời gian làm việc, đoàn nhận được sự hỗ trợ toàn diện của Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh. Bên cạnh các chuyên gia Nhật Bản và cán bộ của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đoàn còn có hai cán bộ kỹ thuật của Vườn cùng năm người dân địa phương hỗ trợ hậu cần và dẫn đường.
Đoàn khảo sát chụp ảnh lưu niệm cùng cán bộ Vườn và người dân địa phương tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
Ngày tiếp theo, các hướng nghiên cứu được triển khai theo từng lĩnh vực. Các nhóm chuyên môn bao gồm nghiên cứu thú nhỏ, bò sát ếch nhái và sinh cảnh. Trên cơ sở khảo sát ban đầu đoàn bố trí hệ thống bẫy thí nghiệm theo quy trình khoa học. Những hình ảnh ghi lại cho thấy công tác đặt bẫy được thực hiện cẩn trọng, bảo đảm an toàn cho cả đoàn lẫn đối tượng nghiên cứu. Sau khi thu mẫu, các nhóm tiến hành xử lý bước đầu như định loại sơ bộ, chụp ảnh tư liệu và tái thả mẫu không cần lưu giữ. Những mẫu phải phân tích sâu được bảo quản tại chỗ theo phương án tối ưu để vận chuyển về trạm nghiên cứu.
PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn cùng thành viên trong đoàn tại hiện trường
Hoạt động nghiên cứu hiện trường của đoàn khảo sát
Toàn bộ hình ảnh và dữ liệu được ghi lại đầy đủ nhằm phục vụ báo cáo và công bố khoa học. Một số mẫu như các nhóm chuột được chụp tại phòng thí nghiệm dã chiến ngay trong rừng để ghi lại đặc điểm mẫu sống trước khi tái thả.
Đoàn khảo sát tại phòng thí nghiệm dã chiến
Mẫu chuột được chụp tại phòng thí nghiệm dã chiến
Đoàn thu được nhiều mẫu dơi tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh. Các chuyên gia đã định loại sơ bộ ngay tại hiện trường, chụp ảnh, đo đạc và tái thả những mẫu có thể xác định được. Các cá thể cần phân tích chi tiết được bảo quản theo quy trình đặc biệt để đưa về phòng thí nghiệm. Bên cạnh đó, đoàn còn thu thập nhiều mẫu bò sát, thằn lằn, rắn cũng như ếch nhái và nòng nọc. Trong khoảng mười ngày làm việc, nhiều mẫu nòng nọc được nuôi giữ ngay tại hiện trường phục vụ thí nghiệm.
Một số mẫu thu thập được trong quá trình khảo sát
Các mẫu cần phân tích trong phòng thí nghiệm được bảo quản đúng quy chuẩn nhằm bảo đảm tính nguyên vẹn. Mọi thao tác được thực hiện khoa học để tránh bay hơi dung môi hoặc hư hỏng mẫu. Mỗi cá thể sau khi ghi nhận đầy đủ thông tin đều được tái thả theo đúng nguyên tắc tôn trọng đa dạng sinh học và không xâm lấn.
Tại phòng thí nghiệm dã chiến, toàn bộ quy trình xử lý mẫu tiếp tục được triển khai có hệ thống. Các chuyên gia của hai bên chia sẻ kinh nghiệm nhằm bảo đảm chất lượng mẫu ở mức cao nhất phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và trưng bày.
Hoạt động xử lý và phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm dã chiến
Song song với công việc chuyên môn, đoàn duy trì nếp sinh hoạt gắn kết. Cán bộ kỹ thuật của Vườn đồng thời là người địa phương chuẩn bị những bữa ăn đậm hương vị truyền thống để cả đoàn chuyên gia quốc tế và Việt Nam có cơ hội trải nghiệm văn hóa ẩm thực vùng cao nguyên. Trong thời gian lưu trú, đoàn có nhiều dịp giao lưu với người bản địa và chuyên gia quốc tế. Những cuộc trò chuyện cởi mở giúp các thành viên hiểu hơn về văn hóa địa phương và phong tục của đối tác, góp phần tăng cường sự phối hợp trong toàn bộ quá trình khảo sát.
Kết thúc mỗi đợt khảo sát, đoàn thực hiện báo cáo kỹ thuật gửi đến Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh và các cơ quan quản lý. Đây là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm tính minh bạch, đồng thời cung cấp thông tin khoa học phục vụ quản lý tài nguyên. Bên cạnh nguồn lực của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, chương trình còn nhận được tài trợ từ Đại học Kyoto thông qua Quỹ Nagao, góp phần hỗ trợ triển khai nghiên cứu chuyên sâu và đào tạo sinh viên hai nước.
Đoàn khảo sát chụp ảnh lưu niệm sau khi hoàn thành chuyến khảo sát tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
Hoạt động thực địa không chỉ phục vụ quản lý tài nguyên mà còn đóng góp trực tiếp cho việc công bố khoa học. Nhiều sinh viên tham gia dự án đã tự chủ phân tích và công bố dữ liệu dưới sự hướng dẫn của các giảng viên và chuyên gia quốc tế. Một số mẫu tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh đã được sử dụng để mô tả loài mới - là thành quả hợp tác của các nhà khoa học Việt Nam và Nhật Bản cùng sự hỗ trợ đội ngũ cán bộ của Vườn Quốc gia. Sự phối hợp chặt chẽ này góp phần làm sáng tỏ hệ động vật Việt Nam và khẳng định giá trị các khu vực bảo tồn.
Các kết quả nghiên cứu cũng lý giải vì sao Việt Nam được xem là một trong những điểm nóng đa dạng sinh học của thế giới. Nhiều công bố quốc tế nhấn mạnh đến số lượng lớn những loài đặc hữu, quý hiếm và có vùng phân bố hẹp của Việt Nam. Các bản đồ sinh thái được xây dựng từ số liệu trong nước chỉ ra những khu vực có giá trị bảo tồn ưu tiên và nguy cơ suy giảm quần thể trong tương lai. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để hoạch định chiến lược bảo tồn dài hạn và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường sống tự nhiên.
Những thông tin và dữ liệu thu được trong toàn bộ quá trình khảo sát đã cho thấy giá trị của hợp tác liên ngành và liên quốc gia. Từ những ghi nhận ban đầu ở hiện trường đến phòng thí nghiệm và cuối cùng là các bài báo khoa học, mỗi bước đều góp phần hoàn thiện bức tranh toàn diện về tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam và khẳng định vai trò không thể thiếu của nghiên cứu trong công tác bảo tồn.
Cung cấp tin: Chu Thị Ngân, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Xử lý tin: Thanh Hà
