Thế giới bọ cạp với hành trình khoa học của PGS.TS. Phạm Đình Sắc

Chia sẻ về tiềm năng của hướng nghiên cứu này, PGS.TS. Phạm Đình Sắc cho biết: Trên thế giới, việc nghiên cứu tìm kiếm các hoạt chất trong nọc bọ cạp để ứng dụng trong điều trị bệnh, kể cả những bệnh hiểm nghèo được tiến hành từ đầu thế kỷ 20. Các nhà khoa học đã phát hiện một số hoạt chất có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư nhưng không ảnh hưởng đến tế bào khỏe mạnh. Gần đây, các nhà khoa học Cuba đã sử dụng hoạt chất từ nọc bọ cạp xanh để sản xuất thành công thực phẩm chức năng Vidatox hỗ trợ điều trị ung thư vú. Những kết quả này khẳng định tiềm năng to lớn của nọc bọ cạp, mở ra triển vọng phát triển các loại dược phẩm có nguồn gốc tự nhiên, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của những nghiên cứu toàn diện và bài bản để đưa ra các ứng dụng thiết thực cho y học và hóa dược.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc tại phòng làm việc

Bọ cạp là một trong những nhóm động vật chân đốt cổ xưa nhất còn tồn tại trên Trái Đất. Chúng được xem như những “hóa thạch sống” bởi hình thái gần như không thay đổi so với hóa thạch bọ cạp từ kỷ Silurian, cách đây khoảng 430 triệu năm. Hiện nay, thế giới đã ghi nhận hơn 2.400 loài bọ cạp, phân bố rộng khắp trên tất cả các lục địa, ngoại trừ Nam Cực. Đặc biệt, hầu hết các loài bọ cạp (ngoại trừ họ Chaerilidae) đều có khả năng phát quang dưới ánh sáng tử ngoại (UV), một hiện tượng đã được biết đến từ hơn 60 năm trước. Bọ cạp đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, là nguồn tài nguyên có giá trị trong nhiều lĩnh vực từ kinh tế, y học đến bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc chia sẻ: “Tại Việt Nam, các nhà khoa học đã ghi nhận 34 loài bọ cạp, tuy nhiên, chỉ có 2 loài được quan tâm nghiên cứu về nọc độc là bọ cạp nâu (Lychas mucronatus) và bọ cạp đen (Heterometrus laoticus). Trong khi đó, nhiều loài bọ cạp có tiềm năng y dược học khác lại chưa được nghiên cứu sâu. Vì vậy, mỗi lần phát hiện một loài mới, với tôi giống như được nhìn thấy một mảnh ghép còn thiếu trong bức tranh khổng lồ của thiên nhiên Việt Nam”.

Loài bọ cạp đen Heterometrus laoticus

Trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2020, PGS.TS. Phạm Đình Sắc và các cộng sự đã phát hiện và công bố một giống bọ cạp mới, đặc hữu ở Việt Nam có tên khoa học là Vietbocap, một phân giống mới là Vietscorpiops cùng 10 loài bọ cạp mới cho khoa học. Đáng chú ý, việc công bố loài bọ cạp thiên đường Vietbocap thienduongensis được phát hiện trong động Thiên Đường thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã trở thành một trong 10 sự kiện nổi bật thuộc lĩnh vực môi trường trong nước năm 2012 do các nhà báo chuyên viết về môi trường bình chọn. PGS.TS. Phạm Đình Sắc còn phát hiện nhiều loài bọ cạp độc đáo khác như Vietbocap canhi, được tìm thấy trong động Tiên Sơn hay Chaerilus pathom và Euscorpiops cavernicola - những loài có giá trị khoa học đặc biệt, đặc hữu ở Việt Nam.

Vietbocap thienduongensis - loài bọ cạp mới cho khoa học, đặc hữu tại Việt Nam

PGS.TS. Phạm Đình Sắc trải lòng: “Trong quá trình khảo sát, tôi không ít lần có những trải nghiệm ‘nhớ đời’ khi bị bọ cạp chích, vết thương có khi đau nhức hàng giờ, thậm chí kéo dài vài ngày tùy loài. Người dân địa phương cũng thường xuyên gặp tình huống tương tự và nhiều trường hợp phải nhập viện điều trị. Điều khiến tôi ấn tượng nhất là sức mạnh sinh tồn phi thường của chúng, nọc độc đủ để làm tê liệt con mồi trong chớp mắt, lớp giáp có thể phát sáng màu xanh lục dưới tia tử ngoại và thậm chí có loài có thể nhịn ăn cả năm trong điều kiện khắc nghiệt. Những đặc điểm ấy vừa hấp dẫn các nhà khoa học, vừa nhắc nhở chúng ta rằng, nếu môi trường sống tiếp tục bị thu hẹp, có thể nhiều loài bọ cạp sẽ biến mất trước khi con người kịp khám phá hết giá trị tiềm ẩn mà chúng mang lại. Chính những trải nghiệm đó càng thôi thúc tôi kiên trì theo đuổi các nghiên cứu chuyên sâu, từ việc phát hiện loài mới đến triển khai các đề tài quy mô lớn nhằm đến gần hơn với giá trị ứng dụng và bảo tồn bọ cạp bền vững”.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc trong chuyến khảo sát bọ cạp ngoài thực địa

Đến nay, PGS.TS. Phạm Đình Sắc đã chủ trì nhiều đề tài quan trọng từ cấp Viện Hàn lâm đến cấp quốc gia và nhiều nhiệm vụ hợp tác quốc tế, tập trung vào việc khai thác và bảo tồn bọ cạp. Gần đây, nhóm của ông triển khai nghiên cứu đánh giá nguồn tài nguyên bọ cạp tại Việt Nam, từ đó đề xuất giải pháp sử dụng bền vững trong y dược và các lĩnh vực khác. Một hợp tác với các nhà khoa học Nhật Bản (JSPS) về “Nghiên cứu chức năng sinh học của các chất huỳnh quang trong lớp biểu bì của các loài bọ cạp ở Việt Nam”. Kết quả của nhiệm vụ đã mở ra hướng đi mới khi làm rõ cơ chế phát quang của lớp giáp bọ cạp - hiện tượng độc đáo vừa có giá trị khoa học vừa gợi mở tiềm năng ứng dụng.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc cho biết: “Bọ cạp tuy nhỏ bé nhưng mang trong mình giá trị lớn hơn chúng ta tưởng. Nọc độc của chúng không chỉ có tiềm năng phát triển dược phẩm mà còn có thể trở thành nguồn thực phẩm bổ dưỡng. Việc khai thác và sử dụng những giá trị này hiệu quả và bền vững sẽ giúp nâng cao đời sống người dân địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường sống quý giá cho các loài đặc hữu”.

Ngoài nghiên cứu, PGS.TS. Phạm Đình Sắc còn dành tâm huyết cho việc viết sách, nhằm chia sẻ kiến thức khoa học rộng rãi và bổ sung kho tàng tri thức về động vật học. Trong đó, cuốn “Động vật chân khớp hình nhện”, xuất bản năm 2019 là tài liệu đầu tiên đi sâu nghiên cứu nhóm động vật này, tổng hợp từ phân loại, đặc điểm sinh học đến tập tính sinh thái, trở thành nguồn tư liệu quý cho cả giảng dạy lẫn nghiên cứu. Một công trình khác là cuốn “Động vật chân khớp hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng”, khám phá thế giới kỳ bí của các loài đặc hữu trong hang động. Đây vừa là cẩm nang khoa học, vừa là lời nhắc nhở về sự cần thiết bảo tồn những sinh vật đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Bìa cuốn “Động vật chân khớp hình nhện”	Bìa cuốn “Động vật chân khớp hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng”

Trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, PGS.TS. Phạm Đình Sắc tham gia giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo như: Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Đại học Tây Bắc, Đại học Hùng Vương, Học viện Khoa học và Công nghệ (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và nhiều trường đại học khác. Ông cũng hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh và học viên cao học, góp phần đào tạo đội ngũ khoa học trẻ cho đất nước.

Với những thành tích đáng ghi nhận trong việc bảo vệ và nghiên cứu động vật hoang dã, PGS.TS. Phạm Đình Sắc đã nhận được Bằng khen số 1755/QĐ-BTNMT của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ngày 14/9/2021, vinh danh tập thể, cá nhân có nhiều đóng góp cho công tác bảo tồn loài hoang dã giai đoạn 2010 - 2020. Đến nay, ông đã xuất bản 3 cuốn sách chuyên khảo, 2 cuốn sách tham khảo và công bố hơn 100 bài báo khoa học, trong đó có 40 bài đăng trên các tạp chí quốc tế thuộc danh mục SCIE/Scopus.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc còn tích cực tham gia nhiều tổ chức khoa học trong nước và quốc tế nhằm chia sẻ kiến thức và phát triển mạng lưới nghiên cứu. Hiện nay, ông là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Các Ngành Sinh học Việt Nam; Phó Chủ tịch Hội Sinh thái đất Việt Nam; Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hình nhện Quốc tế; thành viên Nhóm chuyên gia đa dạng sinh học hang động quốc tế IUCN và Hội hang động núi lửa quốc tế (Volcanic Cave Commission). Những hoạt động này giúp ông mở rộng mạng lưới nghiên cứu, chia sẻ thông tin và thúc đẩy hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao hiệu quả và tầm ảnh hưởng của các công trình về động vật chân khớp và đa dạng sinh học. Năm 2022, ông đã góp phần tổ chức thành công Hội nghị Hình nhện học Quốc tế lần thứ VII tại Việt Nam, với sự tham gia của đông đảo nhà khoa học từ nhiều quốc gia trên thế giới.

PGS.TS. Phạm Đình Sắc tại Hội nghị Hình nhện học Quốc tế lần thứ VII tại Ninh Bình, tháng 10/2022

PGS.TS. Phạm Đình Sắc (thứ 2 từ trái) được bầu vào Ban Chấp hành Hội hình nhện châu Á

Theo đuổi nghiên cứu về động vật chân khớp với PGS.TS. Phạm Đình Sắc chưa bao giờ là dễ dàng. Những chuyến khảo sát tại các hang động hay rừng nhiệt đới luôn tiềm ẩn nguy hiểm và rủi ro. Tuy vậy, với niềm đam mê khoa học, ông vẫn bền bỉ nghiên cứu, góp phần làm giàu thêm dữ liệu về tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam và tiến gần hơn với những ứng dụng thiết thực trong đời sống. Đó là những nỗ lực vất vả nhưng vô cùng quý giá trong hành trình khoa học của mình. 

Ông trăn trở: Ở Việt Nam hiện nay vẫn còn thiếu các cán bộ trẻ được đào tạo bài bản để nghiên cứu chuyên sâu về động vật chân khớp, đặc biệt là bọ cạp. Ông kỳ vọng rằng trong tương lai, nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh trẻ sẽ tiếp nối hướng nghiên cứu mới mẻ này để góp sức bảo vệ thiên nhiên và khai thác giá trị khoa học của loài. Với ông, mỗi công trình nghiên cứu không chỉ là khám phá khoa học lý thú mà còn là lời nhắc với bản thân hãy dấn thân, kiên trì và nuôi dưỡng đam mê, bởi chính chúng ta sẽ mở ra những chân trời mới cho khoa học và bảo tồn thiên nhiên Việt Nam. 

Cung cấp tin: Chu Thị Ngân, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học 
Xử lý tin: Thanh Hà