Sách Đỏ Việt Nam 2024: Dữ liệu mới, quyết tâm mới cho bảo tồn thiên nhiên

Là quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao ở khu vực Châu Á cũng như trên thế giới, khu hệ sinh vật Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều sức ép ngày càng lớn do thu hẹp diện tích sinh cảnh tự nhiên. Môi trường sống của nhiều loài bị suy thoái nghiêm trọng, ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan cũng như việc khai thác quá mức tiếp tục đe dọa sự tồn tại của các loài hoang dã. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cập nhật và hoàn thiện Danh lục Đỏ cùng Sách Đỏ Việt Nam như một công cụ khoa học nền tảng để hoạch định chính sách bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững tài nguyên sinh vật trong giai đoạn mới.

Từ thực tế đó, GS.TS. Nguyễn Quảng Trường và nhóm nghiên cứu Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (nay là Viện Sinh học) đã thực hiện đề tài độc lập cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: “Cập nhật, xây dựng cơ sở dữ liệu Danh lục Đỏ và Sách Đỏ Việt Nam” (mã số: ĐLSĐ00.00/20-23). Đây là kết quả của sự phối hợp và đóng góp trí tuệ tập thể của các nhà khoa học đến từ nhiều viện nghiên cứu và trường đại học cùng chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn để hoàn thành nhiệm vụ. Đề tài cũng nhận được sự phối hợp chặt chẽ của Trung tâm Tin học và Tính toán (nay là Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển công nghệ cao) cùng Nhà xuất bản Khoa học tự nhiên và Công nghệ, góp phần đảm bảo tiến độ và chất lượng trong suốt quá trình triển khai từ năm 2020 đến 2024.

GS.TS. Nguyễn Quảng Trường (thứ hai từ trái sang) cùng nhóm nghiên cứu trong chuyến khảo sát thực địa về các loài hoang dã nguy cấp, quý, hiếm

Theo chia sẻ của GS.TS. Nguyễn Quảng Trường: Danh lục Đỏ và Sách Đỏ Việt Nam không chỉ có vai trò là căn cứ để thực thi các công ước quốc tế như Công ước đa dạng sinh học (CBD), Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) mà còn là tài liệu tham khảo quan trọng trong xây dựng, hoàn thiện các văn bản pháp luật, quy hoạch và triển khai các chính sách có liên quan đến bảo tồn thiên nhiên. Bộ Sách Đỏ Việt Nam phiên bản 2007 đã không còn phản ánh đầy đủ thực trạng về các loài sinh vật bị đe dọa tuyệt chủng ở nước ta. Trong gần 20 năm qua, đã có nhiều thay đổi về phân loại học, các phát hiện loài mới, ghi nhận mới và thông tin về hiện trạng quần thể loài hoang dã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cập nhật dữ liệu toàn diện và đồng bộ.

Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đã cập nhật và hoàn thiện hồ sơ của 1.398 loài sinh vật, gồm 742 loài động vật, 656 loài thực vật và nấm, theo tiêu chuẩn mới nhất của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Mỗi hồ sơ đều được cập nhật chi tiết về phân loại học, khu vực phân bố, tình trạng quần thể và các mối đe dọa đến loài, phản ánh toàn diện và chính xác hơn nguy cơ tuyệt chủng của mỗi loài được đánh giá.

So với phiên bản Sách Đỏ Việt Nam công bố năm 2007 với 836 loài, phiên bản mới năm 2024 đã ghi nhận tới 1.398 loài bị đe dọa tuyệt chủng - con số này phản ánh rõ nét hơn mức độ suy giảm đa dạng sinh học trong gần hai thập kỷ qua. Sự gia tăng này thể hiện ở cả hai nhóm: thực vật tăng thêm 196 loài và động vật tăng 354 loài. Đặc biệt, đã có 5 loài động vật được xác định là tuyệt chủng (EX) hoặc tuyệt chủng ngoài tự nhiên (EW) ở Việt Nam, gồm Hươu sao, Tê giác một sừng, Gà lôi lam mào trắng, Cá sấu hoa cà và Rùa ba-ta-gua miền Nam.

Một trong những kết quả nổi bật của đề tài là việc xây dựng Cơ sở dữ liệu Danh lục Đỏ Việt Nam - hệ thống website cho phép tra cứu trực tuyến tại địa chỉ http://vnredlist.vast.vn. Hệ thống được thiết kế dựa trên mô hình của Danh lục Đỏ IUCN nhằm đảm bảo tính đồng bộ và khả năng kết nối dữ liệu quốc tế trong tương lai. Toàn bộ 1.398 loài được đánh giá trong nghiên cứu đã được nhập vào cơ sở dữ liệu với 39 trường thông tin chi tiết cho mỗi loài. Đây là nguồn tri thức mở, giúp các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, sinh viên và cộng đồng dễ dàng tiếp cận, tra cứu và khai thác thông tin khoa học về các loài sinh vật đang bị đe dọa ở Việt Nam.

Cơ sở dữ liệu trực tuyến Danh lục Đỏ Việt Nam

Nhóm nghiên cứu đã biên soạn và xuất bản Sách Đỏ Việt Nam phiên bản mới nhất, gồm hai tập Tập 1 - Động vật (742 loài) và Tập 2 - Thực vật và Nấm (656 loài), mỗi tập dày 1.250 trang. Bộ sách cung cấp bức tranh toàn diện, cập nhật về tình trạng các loài quý hiếm ở Việt Nam, phục vụ thiết thực cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học trong nước.

Bìa 2 tập Sách Đỏ Việt Nam: Tập 1. Động vật và Tập 2. Thực vật và Nấm

Chia sẻ về những khó khăn trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu cho biết: Khối lượng công việc của đề tài là rất lớn, với khoảng 1.500 loài được rà soát, cập nhật và đánh giá lại sau gần hai thập kỷ, đòi hỏi nhiều thông tin về phân loại, phân bố và tình trạng quần thể. Bên cạnh đó, việc điều hành, phối hợp giữa hơn 18 nhóm chuyên môn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như Thực vật, Nấm, Thú, Chim, Bò sát, Lưỡng cư, Cá, Côn trùng, San hô và các nhóm thủy sinh vật đặt ra yêu cầu cao về tổ chức và điều phối các nội dung nghiên cứu.

Nhưng với tinh thần trách nhiệm và sự nỗ lực của tập thể các nhà khoa học, các đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhiệm vụ đã hoàn thành tốt các nội dung nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu và xuất bản sách, mang lại giá trị cao về cả khoa học lẫn thực tiễn. Nhiều công trình nghiên cứu trong khuôn khổ đề tài đã được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc hệ thống SCIE và SCImago.

Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong phiên họp tháng 8 năm 2025, đã đánh giá cao giá trị khoa học và thực tiễn của đề tài. Các thành viên Hội đồng nhận định: Đây là nhiệm vụ nghiên cứu khó, có quy mô lớn và ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia. Đề tài đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra với khối lượng và chất lượng sản phẩm vượt yêu cầu, đặc biệt là việc xây dựng thành công Danh lục Đỏ và xuất bản bộ Sách Đỏ Việt Nam mới nhất.

Hiện nay, Cơ sở dữ liệu và Sách Đỏ Việt Nam đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng cho các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước. Đây là nền tảng khoa học giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc bảo vệ nguồn gen quý, thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn thiên nhiên trong thời đại chuyển đổi số.

Cung cấp tin: Chu Thị Ngân, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Xử lý tin: Thanh Hà