Rùa Hoàn Kiếm ở Đồng Mô: Cần thêm bằng chứng khoa học và giải pháp bảo tồn lâu dài

GS.TS Nguyễn Quảng Trường trao đổi với nhóm phóng viên Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm về rùa Hoàn Kiếm và công tác bảo tồn loài. Ảnh: Minh Đức

Từ câu hỏi: Đồng Mô còn Rùa Hoàn Kiếm hay không?

Những ngày gần đây, câu chuyện về rùa Đồng Mô một lần nữa nhận được sự quan tâm. Điều được nhiều người muốn biết là sau khi cá thể Giải sin-hoi được xác nhận tại đây chết năm 2023, liệu trong hồ còn cá thể nào khác hay không?

Trao đổi với nhóm phóng viên Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho biết, Rùa Hoàn Kiếm, hay Giải sin-hoi hoặc Rùa Hồ Gươm, có tên khoa học là Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm cỡ lớn. Các kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái và di truyền đã xác nhận các cá thể từng ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc thuộc cùng loài này, trong đó có cá thể ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô.

Hình ảnh mẫu vật Giải sin-hoi tại bảo tàng Hòa Bình, phục vụ nghiên cứu đặc điểm hình thái của loài

Ở Việt Nam, loài rùa từng được ghi nhận tại một số khu vực thuộc Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo thông tin GS.TS Nguyễn Quảng Trường dẫn từ Sách Đỏ Việt Nam (2024), các chuyến khảo sát gần đây không phát hiện lại loài tại hầu hết những địa điểm từng ghi nhận trước đây; sự chú ý hiện tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh (Hà Nội).

Riêng tại hồ Đồng Mô, cá thể được ghi nhận trước đây đã được xác nhận qua nhiều loại bằng chứng, từ quan sát trực tiếp, ảnh chụp đến ADN trong mẫu nước. Đáng tiếc, cá thể này đã chết vào tháng 4/2023. Sau thời điểm đó, có thông tin về khả năng trong hồ vẫn còn một cá thể Giải sin-hoi khác. Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng cần có thêm bằng chứng để xác thực.

Cá thể Giải sin-hoi được vớt lên tại hồ Đồng Mô sau khi chết vào tháng 4/2023. Ảnh: Tổ chức Bảo tồn rùa Châu Á (ATP)

Đây cũng là điểm quan trọng khi tiếp cận câu chuyện rùa Đồng Mô: giữa thông tin về khả năng xuất hiện và việc xác nhận sự tồn tại của một cá thể là một quá trình kiểm chứng khoa học.

Đi tìm dấu vết bằng ADN môi trường

Vậy bằng cách nào có thể biết một cá thể Giải sin-hoi vẫn đang sống trong hồ?

Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, một trong những phương pháp hiện đại có thể áp dụng là phân tích ADN môi trường (eDNA). Thay vì phải bẫy bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm, các nhà khoa học có thể thu mẫu nước tại khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện để phân tích dấu vết ADN.

Phương pháp này có ưu thế là hạn chế tác động trực tiếp đến động vật, đặc biệt có ý nghĩa với những loài quý hiếm, khó quan sát. Tuy vậy, eDNA không phải lúc nào cũng cho câu trả lời ngay. Việc thực hiện tương đối tốn kém và không phải mẫu nước nào cũng có đủ nồng độ ADN của rùa để xét nghiệm.

Trong quá trình nghiên cứu Giải sin-hoi, các nhà khoa học đã kết hợp nhiều cách tiếp cận: so sánh đặc điểm hình thái của các tiêu bản, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai lưu giữ tại bảo tàng, phân tích ADN; gần đây, ADN môi trường cũng được áp dụng để xác định sự hiện diện của loài tại một số thủy vực ở miền Bắc Việt Nam.

Mẫu bộ xương rùa được sử dụng trong nghiên cứu, so sánh đặc điểm hình thái

Bởi vậy, với hồ Đồng Mô, việc tiếp tục theo dõi và tìm kiếm thêm bằng chứng có ý nghĩa quan trọng trước khi có thể đưa ra một kết luận chắc chắn.

Nếu còn, điều quan trọng là gìn giữ được sinh cảnh nơi rùa đang sống

Nếu sự tồn tại của một cá thể Giải sin-hoi khác tại hồ Đồng Mô được xác nhận, đây sẽ là tín hiệu rất đáng chú ý đối với công tác bảo tồn.

Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, đó sẽ là “tin vui và hi vọng rất lớn” đối với việc bảo tồn loài động vật cực kỳ nguy cấp này, không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Một cá thể còn tồn tại cũng có nghĩa là có thêm nguồn gen để có thể tính tới các biện pháp bảo tồn, nhân giống trong tương lai.

Nhưng câu chuyện bảo tồn không chỉ bắt đầu khi tìm thấy rùa. Việc cần làm trước mắt là bảo vệ sinh cảnh, nhất là nơi kiếm ăn và bãi đẻ; phòng, chống ô nhiễm nguồn nước, hạn chế rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa; kiểm soát các loài thực vật và động vật ngoại lai.

Cùng với đó là tuyên truyền, vận động người dân địa phương giảm thiểu những tác động bất lợi như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hay thả phóng sinh các loài ngoại lai.

Mẫu Rùa Hồ Gươm chết năm 2016, được chế tác thành tiêu bản nhựa hóa tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam

Không chỉ tìm rùa, mà phải chuẩn bị để bảo tồn

Các cuộc khảo sát tìm kiếm Giải sin-hoi tại miền Bắc Việt Nam đã được tiến hành trong nhiều năm, nhưng thông tin thu được về loài vẫn rất ít.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho biết, hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang phối hợp với Trung tâm Bảo tồn rùa Châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô nhằm ghi nhận thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài. Việc tiếp tục ứng dụng ADN môi trường cũng có thể hỗ trợ truy vết sự hiện diện của rùa trong hồ.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường, nhà khoa học có nhiều năm nghiên cứu về bò sát, lưỡng cư ở Việt Nam. Ảnh: Minh Đức

Về lâu dài, theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, các cá thể tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh; tiếp tục theo dõi để xác định vùng hoạt động, nơi kiếm ăn, bãi đẻ tiềm năng, đồng thời giảm thiểu những tác động trực tiếp đến loài.

Nếu xác nhận được những cá thể còn tồn tại, các nghiên cứu tiếp theo cần xác định giới tính và tình trạng sức khỏe để có cơ sở đưa ra giải pháp nhân giống trong tương lai.

Loài rùa quý hiếm này còn hay không còn ở hồ Đồng Mô là câu hỏi cần được trả lời bằng bằng chứng khoa học. Nhưng trong khi chờ những dữ liệu chắc chắn hơn, việc bảo vệ hồ, bảo vệ sinh cảnh và hạn chế những tác động bất lợi vẫn cần được thực hiện. Bởi nếu những cá thể Giải sin-hoi cuối cùng vẫn đang tồn tại đâu đó dưới mặt nước Đồng Mô, thì giữ được môi trường sống cũng chính là giữ lại cơ hội cho loài sinh vật có giá trị biểu tượng đặc biệt này.

Vân Nga thực hiện