Ngày Vật lý Việt Nam 06/11: Lan tỏa tri thức khoa học
Toàn cảnh sự kiện
NỀN TẢNG ĐỂ PHÁT TRIỂN CÁC NGÀNH KHOA HỌC CÔNG NGHỆ TRÌNH ĐỘ CAO
GS.TS. Chử Đức Trình phát biểu chào mừng sự kiện Ngày Vật lý Việt Nam
Phát biểu chào mừng sự kiện, GS.TS. Chử Đức Trình – Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ nhấn mạnh ý nghĩa của Vật lý trong nền khoa học công nghệ hiện đại. Ở nhiều trường đại học hàng đầu trên thế giới, các ngành học top đầu thường tuyển sinh dựa trên hai môn chính: Toán và Vật lý. Trong khi đó, tại Việt Nam, việc mở rộng quá nhiều mã ngành và phương thức tuyển sinh đôi khi khiến việc định hướng học sinh theo các ngành khoa học cơ bản trở nên mờ nhạt. “Tôi mong muốn Hội Vật lý Việt Nam sẽ tiếp tục đóng vai trò định hướng trong hoạt động giảng dạy Vật lý ở bậc phổ thông, trở thành trung tâm thúc đẩy phong trào học tập và nghiên cứu khoa học tự nhiên, góp phần xây dựng nền tảng vững chắc cho các thế hệ học sinh, sinh viên trong tương lai”, GS. Chử Đức Trình chia sẻ.
GS.TS. Nguyễn Đại Hưng phát biểu khai mạc sự kiên Ngày Vật lý Việt Nam
Theo GS.TS. Nguyễn Đại Hưng - nguyên Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam, Vật lý là nền tảng của hầu hết các ngành khoa học và công nghệ hiện đại. Ông cũng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cố GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu – nhà khoa học lỗi lạc, người đặt nền móng cho sự phát triển vượt bậc của Vật lý Việt Nam. “Người đầu tiên đề xuất ý tưởng về Ngày Vật lý Việt Nam là cố GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu. Ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Vật lý; người sáng lập và cũng là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học vật liệu; Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Công nghệ. Di sản khoa học mà Giáo sư để lại là vô cùng to lớn và có giá trị định hướng lâu dài cho các thế hệ nhà khoa học sau này.”
GÓC NHÌN VỀ GIẢI NOBEL VẬT LÝ NĂM 2025
Trong khuôn khổ Ngày Vật lý Việt Nam, GS.TS. Nguyễn Toàn Thắng (Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã trình bày bài giảng đại chúng với chủ đề “Khi thế giới lượng tử trở nên hữu hình: Từ Planck đến Giải Nobel Vật lý năm 2025”. Khởi nguồn từ thời kỳ Vật lý cổ điển, khi các hiện tượng như: Bức xạ vật đen, phát hiện electron (J.J. Thomson, 1897), “Dãy vạch quang phổ” Balmer (1885), hiện tượng quang điện (H. Hertz, 1887; P. Lenard, 1889) hay thí nghiệm Michelson–Morley (1887) và sự sụp đổ mô hình ê-te, đặt ra nhiều thách thức giải thích nguyên nhân của các hiện tượng này mà lý thuyết cơ học cổ điển không thể giải thích nổi. Bước ngoặt lịch sử là ngày 19/10/1900, khi Max Planck công bố công thức mô tả phân bố năng lượng của bức xạ vật đen. Ngày 14/12/1900, lần đầu tiên trong lịch sử Vật lý, khái niệm “lượng tử năng lượng” xuất hiện.
GS.TS. Nguyễn Toàn Thắng trình bày Bài giảng “Khi thế giới lượng tử trở nên hữu hình: Từ Planck đến Giải Nobel Vật lý năm 2025”
Khái niệm này đã giúp giải quyết “thảm họa vùng tử ngoại”, mở đường cho cơ học lượng tử ra đời. Tiếp nối là những phát hiện vĩ đại: Albert Einstein với giả thuyết “Hạt ánh sáng” qua hiện tượng quang điện; Niels Bohr với “Dãy vạch Balmer “ là mẫu nguyên tử Bohr; và Louis de Broglie với tư tưởng táo bạo “Hạt cũng là sóng”.
Đến giữa thập niên 1920, Vật lý lượng tử hiện đại thực sự phát triển với những công trình đột phá: Werner Heisenberg đặt nền móng cho cơ học lượng tử ma trận “rời rạc và giật cục” tại đảo Helgoland (1925); Max Born và Pascual Jordan hoàn thiện lý thuyết này trong giai đoạn 1925–1927; Erwin Schrödinger phát triển cơ học lượng tử sóng “nhịp điệu và hài hoà” và P. Dirac , J. von Neuman trong những năm 1927-1932 đã khám phá “Một định luật Vật lý phải mang vẻ đẹp Toán học”.
Đâu là ranh giới giữa thế giới lượng tử (vi mô) và thế giới cổ điển (vĩ mô)?”. Câu hỏi này dẫn đến việc nhắc lại “Con mèo Schrödinger” – thí nghiệm tưởng tượng nổi tiếng mô tả nghịch lý của sự chồng chập lượng tử, nơi vật thể có thể tồn tại đồng thời ở nhiều trạng thái cho đến khi bị quan sát. Từ đó, GS. Nguyễn Toàn Thắng giới thiệu những thành tựu hiện đại trong Vật lý lượng tử vĩ mô, đặc biệt là hiện tượng xuyên ngầm lượng tử ở quy mô lớn và mạch lượng tử Josephson – nơi các mạch siêu dẫn có thể “hành xử” như một nguyên tử khổng lồ.
TS. Nguyễn Quốc Hưng trình bày bài giảng “Lượng tử hoá dòng điện trên mạch điện siêu dẫn”
Sau bài giảng thứ nhất, TS. Nguyễn Quốc Hưng (Viện Công nghệ lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã trình bày bài giảng “Lượng tử hoá dòng điện trên mạch điện siêu dẫn”, giới thiệu những thành tựu nghiên cứu mới trong lĩnh vực điện tử lượng tử và tiềm năng ứng dụng trong công nghệ vi mạch hiện đại. Diễn giả đã trình bày chi tiết quá trình chế tạo lớp tiếp giáp Josephson SIS và các thí nghiệm đo lường liên quan đến dòng điện siêu dẫn ac Josephson, bao gồm các hiện tượng lượng tử hóa năng lượng; giao thoa lượng tử với dòng điện Josephson; các loại qubit như Flux qubit: dòng điện chồng chập chạy theo hai chiều; cQED: điện động lực lượng tử với mạch điện; tính ưu việt lượng tử, đặc biệt là mô tả cây tiến hóa từ Clarke lab với M.Devoret, John Clarke và J.Martinis. Những kết quả này gắn liền với các công trình nghiên cứu từng được trao Giải Nobel Vật lý năm 2025.
Sự kiện đã thu hút đông đảo các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên tham gia thảo luận sôi nổi về những vấn đề hiện đại của Vật lý. Với ý nghĩa học thuật và truyền cảm hứng sâu sắc, Ngày Vật lý Việt Nam đang dần trở thành một hoạt động thường niên có sức lan tỏa trong cộng đồng khoa học, góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học công nghệ.
Cung cấp tin: Kiều Anh - Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Ảnh: Nam Phương, Minh Đức - Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Xử lý tin: Thanh Hà
