Làm chủ công nghệ phân tích hiện đại phục vụ đánh giá chất lượng và an toàn thực phẩm

10/10/2026
Xây dựng dữ liệu hóa học, phát hiện hợp chất tự nhiên mới và phát triển mô hình “dấu vân tay hóa học” để xác thực thực phẩm là những kết quả của nhóm nghiên cứu do PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt phụ trách tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Các kết quả góp phần tạo cơ sở khoa học cho việc đánh giá chất lượng, nhận diện nguồn gốc thực phẩm và kiểm soát nguy cơ trong chế biến, bảo quản.

Mỗi mẫu thực phẩm chứa nhiều thành phần hóa học có thể được ghi nhận bằng các thiết bị phân tích hiện đại. Khi kết hợp dữ liệu này với các phương pháp thống kê, các nhà khoa học có thể tìm ra những đặc trưng giúp phân biệt thành phần, nguồn gốc hoặc quá trình chế biến của sản phẩm. Để xây dựng được “dấu vân tay hóa học” đáng tin cậy, cần có dữ liệu đủ rộng về từng nhóm nguyên liệu và làm chủ các phương pháp phân tích.

Đây là hướng nghiên cứu được PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt và các cộng sự triển khai thông qua nhiệm vụ “Phát triển nhóm nghiên cứu xuất sắc hạng I về ứng dụng các phương pháp phân tích hiện đại trong nghiên cứu chất lượng và an toàn thực phẩm” (mã số NCXS01.02/23-25). Nhóm đã xây dựng các bộ dữ liệu về thành phần dinh dưỡng, nguyên tố, kim loại nặng, tinh dầu và các chất chuyển hóa thứ cấp, đồng thời phát triển phương pháp phục vụ đánh giá chất lượng, an toàn và xác thực nguồn gốc thực phẩm.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt (trong cùng) cùng nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu
 
Từ dữ liệu hóa học đến những phát hiện mới
 
Các bộ dữ liệu của nhiệm vụ bao gồm thông tin về thành phần dinh dưỡng, nguyên tố đa lượng, vi lượng và các chất chuyển hóa thứ cấp của nhiều nhóm nông sản, thực phẩm, dược liệu như rau ăn lá, ngũ cốc, hạt có dầu, quả và một số thực vật có giá trị dược dụng. Kết quả phân tích cho thấy nhiều nguyên liệu có giá trị dinh dưỡng và chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý.
 
Trên cơ sở đó, nhóm tiếp tục làm rõ thành phần hóa học của một số loài thực vật và phát hiện các hợp chất mới. Với trà hoa vàng (Camellia flava), nhóm phát hiện ba glycoside mới gồm Camelliaursanoside A, Camelliaoleanoside A và Camelliakaempferoside A. Nhóm cũng tối ưu quy trình chiết xuất để thu nhận phân đoạn giàu saponin, làm cơ sở phát triển các thử nghiệm ở quy mô pilot.
 
Với cây bảy lá một hoa (Paris vietnamensis), nhóm xác định saponin steroid mới Parisvietnamoside A và khảo sát hoạt tính của các hợp chất phân lập trong thử nghiệm in vitro. Ở cây lá đắng (Vernonia amygdalina), nhóm phân lập được sáu saponin steroid, trong đó 28-epi-vernoramyoside D là hợp chất mới. Một số hợp chất có khả năng ức chế α-glucosidase, enzyme liên quan đến quá trình phân giải carbohydrate và hấp thu đường; veramyoside J cho hoạt tính mạnh nhất trong thử nghiệm. Kết quả này gợi mở hướng nghiên cứu khai thác các hợp chất từ cây lá đắng để hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường.
Nghiên cứu và phát hiện hợp chất mới từ cây trà hoa vàng
 
Bên cạnh việc xác định thành phần hóa học, nhóm khảo sát mối liên hệ giữa điều kiện sinh thái và sự tích lũy các chất trong nguyên liệu thực vật. Qua nghiên cứu dứa dại và lá nếp ở các vùng sinh thái khác nhau, nhóm nhận thấy đặc tính đất, đặc biệt là độ dẫn điện và hàm lượng chất hữu cơ, có liên quan đến sự tích lũy các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp. Trong phạm vi khảo sát, đất có độ mặn cao có xu hướng làm giảm phenolic, flavonoid nhưng thúc đẩy tích lũy saponin hoặc alkaloid; đất giàu chất hữu cơ thuận lợi hơn cho sự tích lũy phenolic và flavonoid.
 
PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt cho biết, nhóm đã khai thác đồng bộ hệ thống thiết bị hiện đại như GC-MS, LC-MS, ICP-MS, FTIR… để làm rõ thành phần hóa học và phát hiện các hợp chất mới. Hệ thống này cho phép phân tích từ những thành phần chính đến các hợp chất có hàm lượng rất thấp. Theo ông, nhiệm vụ hướng tới việc sử dụng hiệu quả thiết bị đã được đầu tư, từng bước làm chủ phương pháp, dữ liệu và xây dựng năng lực nghiên cứu lâu dài cho nhóm.
 
Ứng dụng trong xác thực thực phẩm và đánh giá nguy cơ
 
Một hướng ứng dụng của nhiệm vụ là xây dựng các mô hình “dấu vân tay hóa học” trên cơ sở dữ liệu thu được từ thiết bị phân tích hiện đại, kết hợp các phương pháp thống kê, hóa trắc lượng và phân tích đa biến. Các mô hình đã được thử nghiệm để phân loại, xác thực một số loại thực phẩm trên thị trường.
Theo PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt, “dấu vân tay hóa học” có thể hiểu là tập hợp các đặc trưng hóa học riêng của một nhóm sản phẩm. Phân tích những đặc trưng này giúp tìm ra điểm tương đồng và khác biệt giữa các mẫu, kể cả những khác biệt mắt thường không thể nhận biết. Phương pháp cho phép xem xét tổng thể đặc trưng hóa học của mẫu, bổ sung cho việc kiểm tra từng chỉ tiêu riêng lẻ. Quá trình xây dựng và phân tích dữ liệu cũng giúp nâng cao năng lực của cán bộ nghiên cứu, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ.
 
Nhiệm vụ đồng thời tập trung đánh giá những nguy cơ có thể phát sinh trong quá trình chế biến và bảo quản. Với thực phẩm hun khói, nhóm xây dựng mô hình đánh giá sự hình thành, tích lũy một số nhóm chất ô nhiễm hữu cơ như PAHs, PCBs và PCDD/Fs. Kết quả cho thấy loại nhiên liệu sử dụng ảnh hưởng rõ đến mức độ hình thành các chất ô nhiễm, đặc biệt khi nhiên liệu có lẫn nhựa, nhất là PVC.
 
Đối với thực phẩm nóng tiếp xúc với bao bì nhựa, nhóm xây dựng mô hình đánh giá sự thôi nhiễm bisphenol, xem xét ảnh hưởng của loại bao bì, nền thực phẩm và thời gian tiếp xúc.
 
Thí nghiệm mô phỏng thực phẩm tiếp xúc với bao bì nhựa
 
Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ghi nhận, đánh giá cao kết quả của nhiệm vụ trên phương diện khoa học và ứng dụng. Bên cạnh hệ thống dữ liệu, các hợp chất tự nhiên mới, phương pháp phân tích và mô hình xác thực thực phẩm, nhiệm vụ còn tạo ra sản phẩm sở hữu trí tuệ. Kết quả được công bố trong 16 bài báo quốc tế thuộc nhóm Q1 hoặc có chỉ số IF > 2; đồng thời góp phần đào tạo 3 thạc sĩ và 4 nghiên cứu sinh.
 
Các kết quả của nhiệm vụ tạo thêm cơ sở khoa học cho việc nhận diện nguồn gốc thực phẩm, đánh giá nguy cơ trong chế biến, bảo quản và khai thác nguồn tài nguyên thực vật. Việc làm chủ thiết bị, phương pháp và dữ liệu là nền tảng để nhóm tiếp tục mở rộng nghiên cứu, phát triển các ứng dụng phục vụ kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm và nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.
 
Tin: Vân Nga - Chu Ngân
Xử lý: Mai Lan


Tags:
Tin liên quan