Khoa học trước lời hẹn lịch sử
Từ nghĩa trang, những mẫu sinh phẩm được chuyển về các cơ sở đủ điều kiện để giám định ADN trong đó có Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, rồi bắt đầu một hành trình mới - hành trình khoa học góp phần trả lại tên cho những người đã ngã xuống cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
Khi khoa học nhận một sứ mệnh
Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.
Phía sau những con số ấy là nỗi mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình vẫn chờ ngày người thân được trở về với tên tuổi của mình.
Để từng bước giải quyết nhiệm vụ đặc biệt ấy, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã triển khai nhiều chủ trương, giải pháp đồng bộ. Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) do Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà làm Trưởng ban, với sự tham gia của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Nội vụ, Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng nhiều bộ, ngành, địa phương và các cơ quan báo chí, truyền thông.
Sự tham gia của nhiều lực lượng cho thấy đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng một cơ quan hay một lĩnh vực, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, là “mệnh lệnh trái tim” của cả cộng đồng, trong đó, các nhà khoa học nhận sứ mệnh: Tìm ra cầu nối cho từng hài cốt liệt sĩ còn chưa xác định danh tính và gia đình, người thân của các anh. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) được giao một trọng trách đặc biệt: Nghiên cứu, phát triển các công nghệ mới và trực tiếp tham gia giám định ADN phục vụ công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong Chiến dịch 500 ngày đêm.
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong Ban Chỉ đạo 515, Viện Hàn lâm được giao là đầu mối nghiên cứu, phát triển công nghệ và xây dựng các quy trình công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả công tác định danh hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, Viện Hàn lâm cũng trực tiếp tham gia giám định thông qua Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, phối hợp với các cơ sở giám định của Bộ Quốc phòng và các đơn vị chuyên môn khác. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt đối với những người làm khoa học nói chung, đối với Viện Hàn lâm nói riêng. Bởi phía sau mỗi kết quả giám định là niềm hy vọng, mong chờ của những gia đình đã chờ đợi người thân suốt nhiều thập kỷ.
Sau hàng chục năm nằm trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, chất lượng ADN trong nhiều hài cốt bị suy giảm nghiêm trọng dưới tác động của thời gian, điều kiện thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và vi sinh vật. Nhiều mẫu chỉ còn các đoạn ADN rất ngắn hoặc lẫn nhiều chất ức chế quá trình phân tích. ADN trong các mẫu hài cốt thường bị phân hủy nghiêm trọng, khiến các phương pháp giám định truyền thống gặp nhiều hạn chế. Từ yêu cầu thực tiễn ấy, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã nghiên cứu, phát triển quy trình công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (NGS-SNP), mở ra khả năng khai thác những đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với điều kiện mẫu hài cốt ở Việt Nam.
GS.TS Chu Hoàng Hà cho biết, quy trình giám định ADN mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) trên bộ gen nhân, với số lượng hơn 5.000 chỉ thị, kết hợp cùng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới. Nhờ ứng dụng công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối sánh với thân nhân được mở rộng lên đến đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đồng thời, phương pháp này vẫn có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng. Do chỉ thị SNP chỉ yêu cầu xác định sự khác biệt tại một nucleotide, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới có thể đọc được các đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với đặc điểm ADN của hài cốt liệt sĩ Việt Nam sau nhiều thập kỷ bị phân hủy. Đây thực sự là một bước tiến mang tính đột phá, mở ra lời giải khả thi cho bài toán vốn tồn đọng nhiều năm qua trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.
"Với tinh thần khoa học và công nghệ phải phục vụ cuộc sống, việc Viện Hàn lâm được giao phát triển các công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam để phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm là một vinh dự, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn lao đối với đơn vị. Đó cũng là cách những người làm khoa học bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và sự phát triển của đất nước hôm nay", GS.TS. Chu Hoàng Hà chia sẻ.
Tại Viện Sinh học, nhiệm vụ trong Chiến dịch 500 ngày đêm đang được cụ thể hóa bằng những công trình nghiên cứu, những quy trình kỹ thuật và những giờ làm việc miệt mài trong phòng thí nghiệm.
Theo PGS.TS. Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học, việc làm chủ công nghệ NGS-SNP là kết quả của quá trình nghiên cứu nhiều năm nhằm tìm lời giải cho bài toán định danh hài cốt liệt sĩ trong điều kiện ADN bị phân hủy nặng. Chia sẻ câu chuyện thực tế tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng vào năm 2025, PGS.TS. Phí Quyết Tiến cho biết, trong tổng số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện khai quật, phần lớn đã phân hủy nặng, việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn ngay từ bước đầu. Nhưng với quy trình tách chiết chuyên biệt được các nhà khoa học Viện Sinh học tối ưu, đã có 54 mẫu, tương đương tỷ lệ 93%, thu được dữ liệu SNP; một con số mà nếu áp dụng phương pháp ADN ty thể trước đây gần như không thể đạt được. Từ dữ liệu đó, các nhà khoa học đã tiến hành so sánh đối khớp với thân nhân của 14 gia đình liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 gia đình ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những trường hợp còn lại chưa khớp nối được, không phải vì công nghệ bất lực, mà chủ yếu do chưa có đủ dữ liệu ADN thân nhân để đối chiếu. Kết quả đạt được tại Trà Lĩnh là cơ sở thực tiễn quan trọng để Viện Hàn lâm kiến nghị Ban Chỉ đạo quốc gia 515 sớm đưa quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP vào áp dụng chính thức và triển khai trên quy mô rộng hơn. Ngày 21/5/2026, việc lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính đã tiếp tục được triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), nơi hiện còn 964 phần mộ chưa xác định được thông tin.
Viết tiếp hành trình tri ân
Từ Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng, những mẫu sinh phẩm được chuyển về Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, nơi bắt đầu một chặng đường khác của hành trình xác định danh tính các liệt sĩ.
Theo TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, mỗi mẫu hài cốt đều là một bài toán khoa học đặc biệt. Phía sau một kết quả giám định là hàng loạt công đoạn khép kín, từ xử lý mẫu, tách chiết ADN, xây dựng thư viện giải trình tự, phân tích dữ liệu đến đối sánh với cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân. Mỗi bước đều phải được thực hiện chính xác, bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. TS. Trần Trung Thành đánh giá, việc làm chủ công nghệ giải trình tự thế hệ mới kết hợp các chỉ thị SNP đã mở ra thêm cơ hội đối với những mẫu hài cốt mà trước đây rất khó phân tích bằng các phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, để biến cơ hội ấy thành kết quả cụ thể vẫn cần rất nhiều thời gian, sự kiên trì và cả những nỗ lực không ngừng của đội ngũ cán bộ giám định.
Có những mẫu hài cốt chỉ sau một lần xử lý đã thu được kết quả; có những mẫu phải lặp lại nhiều lần; cũng có những mẫu phải chờ các giải pháp kỹ thuật mới để tiếp tục phân tích. Thời gian chờ đợi để chạm tới kết quả đôi khi kéo dài nhiều tháng. Bởi vậy, sự kiên trì là yêu cầu bắt buộc đối với những người làm công tác giám định khi phía sau mỗi mẫu hài cốt là niềm hy vọng của một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm để biết nơi người thân mình yên nghỉ.
Theo sát đoàn công tác của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cẩn thận ghi chép từng công đoạn làm việc của các nhà khoa học, tranh thủ lưu giữ nhiều nhất có thể hình ảnh, tư liệu của chuyến công tác và phối hợp với các cơ quan báo chí tại hiện trường để kịp thời phản ánh một nhiệm vụ đặc biệt mà Viện Hàn lâm đang thực hiện.
Đối với Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, đó là phần việc mà đơn vị đảm nhận trong nhiệm vụ chung của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Không trực tiếp thực hiện công tác giám định ADN, nhưng thông qua việc lưu giữ tư liệu, ghi nhận hình ảnh và phối hợp với các cơ quan báo chí, Trung tâm đã góp phần lan tỏa những nỗ lực của các nhà khoa học cũng như ý nghĩa nhân văn của Chiến dịch 500 ngày đêm đến với công chúng. Qua đó, những công việc vốn diễn ra thầm lặng trong phòng thí nghiệm được phản ánh đầy đủ, chân thực hơn, giúp xã hội hiểu và đồng hành nhiều hơn với hành trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Là người nhiều lần trực tiếp đưa các đoàn phóng viên tác nghiệp tại Trung tâm Giám định ADN, đồng thời kết nối các nhà khoa học với báo chí, Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga cho rằng, việc truyền tải kịp thời những thành tựu của công nghệ giám định ADN thế hệ mới cùng những nỗ lực thầm lặng của đội ngũ cán bộ nghiên cứu không chỉ góp phần lan tỏa giá trị nhân văn của công việc này, mà còn tạo sự đồng thuận, chia sẻ của xã hội đối với nhiệm vụ mà Viện Hàn lâm đang thực hiện trong Chiến dịch 500 ngày đêm."Chúng tôi luôn nhận thức rất rõ phần việc của mình trong nhiệm vụ chung của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Điều đó đã trở thành ý thức và cũng là điều hết sức tự nhiên trong quá trình làm việc. Được đồng hành cùng các nhà khoa học trên hành trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, với chúng tôi, không chỉ là thực hiện nhiệm vụ mà còn là một cách bày tỏ lòng tri ân, được góp một phần nhỏ bé vào công việc đầy ý nghĩa này", bà Nguyễn Thị Vân Nga chia sẻ.
Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà nhận định, để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Do đây là công nghệ mới nên việc triển khai có những thách thức nhất định; cần có quá trình chuyển giao, đào tạo kỹ thuật cho các đơn vị giám định ngoài Viện Hàn lâm. Đồng thời, bản thân Viện Hàn lâm cũng phải tiếp tục nâng cấp hệ thống trang thiết bị. Với năng lực thiết bị hiện có trong khuôn khổ dự án, mỗi năm mới chỉ có thể giám định khoảng 1.000–2.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Nếu mục tiêu đến năm 2030 là giám định từ 200.000 đến 300.000 mẫu, thì đây sẽ là một khối lượng công việc hết sức lớn.
Ước tính, cần có khoảng 5 cơ sở giám định, mỗi cơ sở đạt năng lực tối thiểu 10.000 mẫu mỗi năm mới có thể hoàn thành kế hoạch yêu cầu.
Hiện nay, trong Ban Chỉ đạo 515, Viện Hàn lâm được giao là đầu mối về việc nghiên cứu và phát triển công nghệ, xây dựng các quy trình công nghệ mới để áp dụng, nâng cao hiệu quả trong công tác định danh hài cốt liệt sĩ.
Viện Hàn lâm cũng là đơn vị trực tiếp tham gia vào công tác giám định đó, cùng với một số phòng thí nghiệm, phòng giám định như pháp y quân đội, pháp y quốc gia. Đó là Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học - đơn vị tham gia trực tiếp vào việc giám định.
Với tinh thần khoa học và công nghệ phải phục vụ cuộc sống, việc Viện Hàn lâm được giao phát triển các công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam để phục vụ Chiến dịch ‘500 ngày đêm’ là một vinh dự, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn lao đối với đơn vị. Đó cũng là cách những người làm khoa học bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và sự phát triển của đất nước hôm nay.
Con đường phía trước vẫn còn rất dài. Để hoàn thành mục tiêu của Chiến dịch 500 ngày đêm, cần tiếp tục hoàn thiện công nghệ, mở rộng năng lực giám định, xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân và tăng cường sự phối hợp giữa các lực lượng tham gia. Đó là một khối lượng công việc rất lớn, đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ và quyết tâm của nhiều ngành, nhiều cấp. Từ những kết quả bước đầu mà các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đạt được, có thể thấy khoa học đang từng bước mở thêm cánh cửa cho hành trình tìm lại tên tuổi của các anh hùng liệt sĩ. Với những người làm khoa học, đó là cách họ thực hiện lời tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Và cũng chính từ những phòng thí nghiệm ấy, khoa học đang từng ngày góp phần thực hiện lời hẹn với lịch sử.
Tin: Thu Phương; Xử lý: Hữu Hảo
