KHOA HỌC CƠ BẢN: NỀN MÓNG CỦA NĂNG LỰC TỰ CHỦ
Tinh thần này được xác định trong Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, đồng thời chú trọng nghiên cứu cơ bản. Loạt bài 4 kỳ E-Magazine “Khoa học cơ bản: Nền móng của năng lực tự chủ” đăng trên Báo Nhân Dân từ 28 đến 31/7/2026, phân tích những kết quả, điểm nghẽn và giải pháp phát triển lĩnh vực này trên bốn trụ cột: đổi mới thể chế, kiến tạo hệ sinh thái nghiên cứu, phát triển nhân lực và mở rộng hợp tác quốc tế.
Bài 1 “Những khoảng trống của hệ sinh thái nghiên cứu” khẳng định các công nghệ đột phá như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, vật liệu mới hay công nghệ sinh học đều bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức nền tảng lâu dài. Tuy nhiên, nghiên cứu cơ bản ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế: đầu tư thấp, phân tán, quản lý nặng thủ tục, thiếu phòng thí nghiệm hiện đại, dữ liệu dùng chung, chuyên gia đầu ngành và nhóm nghiên cứu mạnh. Vì vậy, cần chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng quyền tự chủ cho nhà khoa học. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã tạo cơ sở pháp lý cho sự chuyển đổi này.
Bài 2 “Kiến tạo hệ sinh thái nghiên cứu” đề xuất đổi mới đồng bộ thể chế, phương thức tài trợ, hạ tầng và cơ chế liên kết. Quyết định số 2555/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035, theo hướng tài trợ từ 5 đến 10 năm và phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh. Nghị định số 229/2026/NĐ-CP bổ sung cơ chế quản trị rủi ro, đánh giá nhiệm vụ dựa trên tính trung thực khoa học, chất lượng quá trình và giá trị tri thức tạo ra. Dữ liệu cần được coi là bộ phận quan trọng của hạ tầng nghiên cứu quốc gia. Cần tăng cường liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để đưa tri thức vào công nghệ, sản phẩm.
Bài 3 “Nhân lực - Chìa khóa cho nghiên cứu cơ bản” tập trung vào nhân lực – yếu tố quyết định sức mạnh của nền khoa học. Vì vậy, cần hình thành quá trình liên tục từ phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng đến sử dụng, trọng dụng và giữ chân nhân tài. Quyết định số 2103/QĐ-BKHCN mở rộng cơ chế về tiền lương, tiền thưởng và phát triển nhóm nghiên cứu mạnh. Nghị định số 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng đối với người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Nghị quyết số 71-NQ/TW nhấn mạnh phát triển giáo dục tinh hoa và hệ sinh thái đào tạo nhân tài.
Bài 4 “Hội nhập để bồi đắp năng lực tự chủ” làm rõ mối quan hệ giữa hội nhập và tự chủ. Tự chủ khoa học không đồng nghĩa với khép kín, mà được hình thành thông qua chủ động kết nối, tiếp nhận và phát triển tri thức của nhân loại. Hợp tác quốc tế cần chuyển từ trao đổi, chuyển giao đơn lẻ sang đồng tài trợ, đồng nghiên cứu, cùng đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm. Hiệu quả hợp tác phải được đánh giá bằng những năng lực Việt Nam có thể duy trì sau khi dự án kết thúc, gồm đội ngũ, phương pháp nghiên cứu, dữ liệu, hạ tầng và khả năng làm chủ công nghệ then chốt.
Qua loạt bài, yêu cầu cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW được đặt ra rõ nét, coi khoa học cơ bản là chiến lược lâu dài, đồng thời đổi mới thể chế, đầu tư dài hạn, phát triển hạ tầng, dữ liệu dùng chung, nhóm nghiên cứu mạnh và hội nhập quốc tế có chọn lọc. Đây là nền tảng để tạo tri thức mới, làm chủ công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia.
Cổng TTĐT Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trân trọng giới thiệu loạt bài 4 kỳ E-Magazine “Khoa học cơ bản: Nền móng của năng lực tự chủ”.
https://special.nhandan.vn/kien-tao-he-sinh-thai-nghien-cuu/index.html
Xử lý tin: Vân Nga
