Hợp tác khoa học biển Việt Nam - Pháp: Đẩy mạnh quan trắc môi trường biển và nghiên cứu bền vững giữa VAST và IRD
Toàn cảnh làm việc
Tại buổi làm việc hai bên cùng nhau trao đổi, thảo luận chi tiết về ý nghĩa, tầm quan trọng của Dự án đối với lĩnh vực KHCN biển của Việt Nam cũng như những đóng góp của dự án trong việc hỗ trợ tăng cường năng lực, đào tạo, nghiên cứu và thúc đẩy phát triển kinh tế biển xanh ở Việt Nam. Khi được triển khai, đây sẽ là hệ thống trạm phao quan trắc môi trường biển tự động đầu tiên ở Việt Nam. Hệ thống này sẽ cung cấp các kết quả đo theo thời gian thực các điều kiện khí tượng, vật lý hải dương và môi trường biển (oxygen, pH, Chla, dinh dưỡng, hữu cơ hòa tan, SPM, POC, plankton, pollutants,...). Qua đó hướng tới việc nâng cao năng lực giám sát, cảnh báo môi trường biển Việt Nam dưới tác động do các hoạt động của con người và biến đổi khí hậu. Từ đó góp phần quản lý tốt hơn tác động của biến đổi khí hậu, giám sát hệ sinh thái, dự báo các hiện tượng cực đoan của tự nhiên và sự cố môi trường, mở ra các cơ hội kinh tế mới (như thủy sản, năng lượng tái tạo, công nghệ sinh học biển), đồng thời đảm bảo sức khỏe và năng suất lâu dài của các nguồn tài nguyên biển. Đây là những vấn đề mà cộng đồng châu Âu hiện nay rất quan tâm khi sử dụng các sản phẩm liên quan cũng như hợp tác với các đối tác từ Việt Nam.
Trên cơ sở các kết quả thảo luận, hai bên đã thống nhất các điểm mấu chốt và lộ trình triển khai dự án hệ thống trạm phao quan trắc môi trường biển tự động. Theo đó sẽ ưu tiên triển khai hệ thống trạm phao ở vùng biển Đồ Sơn và Quy Nhơn hoặc/và Nha Trang. Sau đó sẽ mở rộng ra một số vùng biển khác của Việt Nam. Hai bên cũng đã thống nhất chỉ định các đơn vị của VAST phối hợp với IRD để xây dựng chi tiết kế hoạch thực hiện Dự án đồng thời thảo luận về lộ trình triển khai giai đoạn đầu của Dự án đến tháng 3 năm 2026, với sự hỗ trợ tài chính 100.000 USD từ Đại sứ quán Pháp và IRD. Điều này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Pháp đối với khoa học biển Việt Nam.
Chủ tịch Châu Văn Minh phát biểu tại buổi làm việc
Ông Sylvain Ouillon – Trưởng Văn phòng đại diện Viện Nghiên cứu phát triển Pháp (IRD) giới thiệu Dự án
Nền tảng hợp tác lâu dài giữa VAST và IRD
Mối quan hệ hợp tác giữa VAST và IRD trong lĩnh vực khoa học và công nghệ biển đã có lịch sử hơn 20 năm, bắt đầu từ năm 1999. Hai bên đã cùng nhau xây dựng và triển khai nhiều chương trình, dự án nghiên cứu chung về biến đổi khí hậu, sinh thái, môi trường biển và mối quan hệ giữa con người với môi trường sống tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.
Từ 2008 đến nay, thông qua sự hợp tác giữa VAST và IRD, rất nhiều đề tài, dự án các cấp nghiên cứu chung giữa 2 bên đã được thực hiện ở các vùng biển Việt Nam, đặc biệt là các khu vực có các đặc trưng về động lực, môi trường, sinh thái điển hình như Cát Bà- Hạ Long, cửa sông Bạch Đằng, ven bờ châu thổ sông Hồng, sông MêKông. Từ sự hợp tác này, góp phần tăng cường mạnh mẽ năng lực nghiên cứu, đào tạo, công bố chung cho các cán bộ khoa học của IMER và USTH (gần 60 bài báo, đào tạo 10 Tiến sỹ).
Đặc biệt, năm 2024 VAST và IRD đã phối hợp tổ chức và triển khai thành công chuyển khảo sát hỗn hợp Pháp - Việt Nam bằng tàu nghiên cứu khoa học Pháp ANTEA (từ 28/05-10/7/2025) dọc ven biển Việt Nam với sự tham gia của 60 nhà KH Việt Nam và Pháp của các đơn vị nghiên cứu biển hàng đầu của Việt Nam như IMER, ISTEE, NIO, USTH và của Pháp như LEGOS, MIO, IGE, LOG, MARBEC. Kết quả chuyến khảo sát này tác động tích cực đến quan hệ hợp tác giữa 2 bên. Hiện nay các nhà khoa học Việt Nam và Pháp đang xử lý, phân tích các kết quả thu được từ chuyến khảo sát này. Điều này hứa hẹn mang lại những khám phá khoa học mới quan trọng đối với lĩnh vực KHCN biển ở Việt Nam.
Bối cảnh và sự cần thiết của Dự án quan trắc môi trường biển: thiết lập hệ thống trạm phao quan trắc môi trường biển tự động
Trong những năm gần đây, sự phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng tại Việt Nam đã gia tăng lượng chất gây ô nhiễm thải ra sông và biển ven bờ. Đồng thời, nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt ở các vùng ven biển, cũng ngày càng tăng mạnh. Bên cạnh đó, những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, với mực nước biển ven bờ tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu.
Hệ thống các trạm hải văn ven bờ Việt Nam hiện nay có 27 trạm với các thông số đo cơ bản là gió, nhiệt độ không khí, nhiệt độ nước tầng mặt, mực nước, sóng… nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như: Khoảng thời gian đo thưa (6 giờ/lần); Thiếu các thông số đo về môi trường biển; Vị trí đặt trạm sát bờ không thể hiện được biến động của các quá trình động lực biển; Chỉ có số liệu ở tầng mặt.
Mạng lưới các trạm quan trắc môi trường biển ở Việt Nam (hoạt động từ 1998-2022), gồm 05 vùng do VAST, Bộ Tư Lệnh Hải Quân và Viện Nghiên cứu Hải sản quản lý. Tuy nhiên, việc quan trắc môi trường biển ở các trạm đó chỉ được thực hiện theo quý (3 tháng/lần), dẫn đến việc bỏ sót những biến động môi trường phát sinh giữa các lần đo. Mức độ ô nhiễm và diễn biến của các quá trình này chưa được nghiên cứu một cách hệ thống do thiếu dữ liệu. Chính vì vậy, việc thiết lập và vận hành hệ thống trạm phao quan trắc môi trường biển tự động là vô cùng cần thiết.
Các thành phần chính hệ thống trạm phao quan trắc môi trường biển
Trạm phao và các thành phần chính của trạm phao
Trạm phao sẽ bao gồm các thành phần chính: phao và neo, các cảm biến đo yếu tố khí tượng (gió, nhiệt độ, áp suất, độ ẩm...), cảm biến môi trường nước (nhiệt độ, độ muối, oxy hòa tan, dòng chảy, sóng, mực nước, Chl-a, độ đục), hệ thống các thiết bị lấy mẫu nước để phân tích trong phòng thí nghiệm, cùng với hệ thống truyền dẫn và lưu trữ dữ liệu. Các dữ liệu đo được sẽ cung cấp thông tin tin cậy, khách quan và liên tục, làm cơ sở để đánh giá biến động môi trường biển, hỗ trợ công tác quản lý và hoạch định chính sách bảo vệ môi trường, đồng thời cung cấp nguồn dữ liệu quý báu cho nghiên cứu và đào tạo.
Khi hệ thống trạm phao đi vào hoạt động, các dữ liệu thu được sẽ gồm: dữ liệu đo trực tiếp từ hệ thống (chưa được phân tích xử lý); dữ liệu đã được xử lý theo mục đích (báo cáo, bài báo, kết quả nghiên cứu…). Việc chia sẻ dữ liệu sẽ tuân thủ theo quy định của Việt Nam.
Kết thúc buổi làm việc, Chủ tịch Châu Văn Minh nhấn mạnh, VAST và IRD có mối quan hệ hợp tác truyền thống lâu dài. Chủ tịch Châu Văn Minh và lãnh đạo các đơn vị liên quan đến Dự án như trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, Viện Khoa học công nghệ Năng lượng và Môi trường, Ban Hợp tác quốc tế đều đồng tình ủng hộ thực hiện Dự án. Buổi làm việc kết thúc tốt đẹp, góp phần khẳng định cam kết chung của VAST và IRD trong việc thúc đẩy nghiên cứu khoa học biển, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho Việt Nam.
Minh Tâm
