Dấu ấn Việt Nam trong sách chuyên khảo quốc tế về công nghệ nano trong nuôi cấy tế bào, mô và cơ quan thực vật qua góc nhìn của GS.TS. Dương Tấn Nhựt
Bìa cuốn “Hạt nano kim loại trong nuôi cấy tế bào, mô và cơ quan thực vật”
Cuốn sách được đồng biên soạn bởi GS.TS. Dương Tấn Nhựt, chuyên gia hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật và PGS.TS. Hoàng Thanh Tùng, nhà khoa học trẻ triển vọng. Chuyên khảo đã hệ thống hóa toàn diện kiến thức nền tảng về hạt nano kim loại, từ cấu trúc, cơ chế hình thành, tính chất hóa - lý đến các phương pháp tổng hợp. Trên nền tảng khoa học vững chắc, nhóm tác giả đi sâu vào tương tác giữa hạt nano và thực vật, làm rõ quá trình thâm nhập, vận chuyển và tác động của chúng lên tế bào, mô, đồng thời lý giải vì sao hạt nano có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến sinh trưởng và biến đổi sinh lý của cây trồng.
GS.TS. Dương Tấn Nhựt và vợ chồng GS.TS. Trần Thanh Vân tại Đà Lạt năm 2023
Ngoài cơ sở khoa học, công trình còn triển khai nhiều nghiên cứu ứng dụng thực tiễn trong nuôi cấy mô và cơ quan thực vật, minh họa cụ thể bằng việc sử dụng nano bạc, nano kẽm, nano đồng… để thúc đẩy sinh trưởng, gia tăng hợp chất thứ cấp và nâng cao khả năng chống chịu trước điều kiện bất lợi. Đặc biệt, phần cuối của chuyên khảo giới thiệu các định hướng ứng dụng mới, hướng tới giảm phụ thuộc vào hóa chất, tối ưu hóa hiệu quả canh tác và phát triển nông nghiệp bền vững. Với tổng 15 chương chuyên sâu, gồm 362 trang được trình bày khoa học, logic và giàu minh chứng, công trình là nguồn tài liệu tham khảo quý cho nghiên cứu khoa học.
Điểm đặc biệt trong cuốn sách là dấu ấn của GS.TS. Dương Tấn Nhựt, đồng chủ biên công trình. Ông trực tiếp chấp bút Chương 2: Tác động tích cực không thể phủ nhận của Hạt nano kim loại trong nuôi cấy mô thực vật, là phần mở đầu cho nội dung chuyên môn. Nội dung này không chỉ là sự khẳng định tầm vóc của công nghệ nano mà còn là định hướng khoa học cho toàn bộ chuyên khảo.
Trước đó, ông cũng đã xuất bản 2 cuốn sách chuyên khảo đăng trên nhà in Springer Nature với vai trò là chủ biên. Trong đó, cuốn sách "Plant Tissue Culture: New Techniques and Application in Horticultural Species of Tropical Region" (Nuôi cấy mô thực vật: Những kỹ thuật mới và ứng dụng trong các loài thực vật vùng nhiệt đới) được xuất bản năm 2022. Công trình đã cung cấp thông tin toàn diện về các nghiên cứu thực nghiệm mới nhất trong lĩnh vực nuôi cấy mô, tế bào, cơ quan thực vật với nhiều phương pháp khác nhau và nêu bật một số ví dụ thành công về ứng dụng của chúng. Công trình không chỉ trình bày các phương pháp tối ưu mà còn cung cấp một loạt các kỹ thuật hữu ích cho việc khám phá sâu hơn trong nghiên cứu và phát triển nuôi cấy mô thực vật. Nhóm tác giả kỳ vọng, ứng dụng thực tế được trình bày trong cuốn sách chuyên khảo này là cẩm nang hữu ích cho các nước đang phát triển.
Bìa cuốn “Nuôi cấy mô thực vật: Những kỹ thuật mới và ứng dụng trong các loài thực vật vùng nhiệt đới”
Cuốn sách "Thin cell layer culture system: Regeneration and transformation application" (Hệ thống nuôi cấy lớp mỏng tế bào: tái sinh và ứng dụng chuyển gen) của GS.TS. Dương Tấn Nhựt được xuất bản năm 2003. Công trình được giới khoa học quốc tế đánh giá là “chưa từng được viết trên thế giới”. Sự chuyển hướng từ nghiên cứu nuôi cấy lớp mỏng tế bào (TCL) sang lĩnh vực hạt nano kim loại cho thấy tầm nhìn chiến lược và tinh thần tiên phong của ông trong việc không ngừng tìm kiếm các giải pháp công nghệ sinh học hiện đại.
Springer-Science+Business Media, B.V.
Bìa cuốn “Hệ thống nuôi cấy lớp mỏng tế bào: tái sinh và ứng dụng chuyển gen”
Sự đóng góp của GS.TS. Dương Tấn Nhựt còn thể hiện qua việc định hình các chuyên đề trọng tâm trong cuốn sách chuyên khảo “Hạt nano kim loại trong nuôi cấy tế bào, mô và cơ quan thực vật”, đặc biệt là chuỗi nghiên cứu về nano bạc (AgNPs). Dưới sự dẫn dắt khoa học của ông, từ các Chương 5 đến Chương 10 đã cho thấy vai trò đa năng của nano bạc: khả năng khử trùng hiệu quả trong vi nhân giống thực vật (Chương 5); việc kích thích phát sinh hình thái phát sinh và phôi soma (Chương 6 - 7); sự thúc đẩy quá trình ra hoa và tạo quả trong điều kiện nuôi cấy mô ở cây chanh dây (Chương 8). Đặc biệt, các kết quả ở Chương 9 - 10 là minh chứng nano bạc giúp cải thiện chất lượng chồi và sự phát triển của tế bào trên môi trường nuôi cấy. Những thành tựu này cho thấy, GS.TS. Dương Tấn Nhựt không chỉ giữ vai trò chủ biên mà còn là người tiên phong góp phần đặt nền móng cho nghiên cứu ứng dụng hạt nano kim loại trong nuôi cấy mô thực vật.
Bên cạnh nghiên cứu nano bạc, cuốn sách còn mở rộng phạm vi sang nhiều loại hạt nano kim loại khác, làm phong phú thêm dữ liệu thực nghiệm và khẳng định tiềm năng ứng dụng đa dạng trong nuôi cấy mô thực vật. Ở Chương 11, nano coban được chứng minh có khả năng thúc đẩy sự tăng trưởng của cây con trên môi trường nuôi cấy có bổ sung nano kim loại này. Chương 12 tập trung vào nano sắt với vai trò hỗ trợ quá trình cứng hóa (hardening) ở cây sâm Ngọc Linh tái sinh từ rễ chuyển gen, minh chứng có giá trị thực tiễn cho việc ứng dụng nano trong vi nhân giống các cây dược liệu quý. Tiếp đến, Chương 13 mô tả hiệu quả kép của nano đồng trong khử trùng bề mặt và kích thích sự phát triển của cây con vi nhân giống.
Tác động của nano kim loại trong việc khắc phục một số hiện tượng bất thường trong vi nhân giống thực vật
Cuốn chuyên khảo này cũng đi sâu vào những hướng nghiên cứu mới mẻ. Chương 14 phân tích nano selen với vai trò như chất kích thích sinh trưởng, mở ra triển vọng sử dụng trong vi nhân giống thực vật. Trong khi, Chương 15 lại tập trung vào nano silicon dioxide (SiO2), nhấn mạnh hiệu quả của loại vật liệu này với việc tăng cường quá trình cứng hóa cây con. Loạt nghiên cứu chuyên sâu này đã cung cấp góc nhìn toàn diện về khả năng ứng dụng của nhiều nano kim loại với việc phát triển các giải pháp bền vững trong công nghệ nuôi cấy mô và nông nghiệp công nghệ cao trong tương lai.
Chia sẻ về cuốn sách chuyên khảo, GS.TS. Dương Tấn Nhựt cho rằng: Đây sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đồng nghiệp nghiên cứu trong lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật, nông nghiệp, lâm nghiệp, sinh thái học, khoa học đất và môi trường. Đây còn là nguồn tài liệu hữu ích cho giảng viên và sinh viên đại học, sau đại học. Ông hy vọng các bạn trẻ sẽ nhìn thấy ở đây một cánh cửa để tiếp cận những xu hướng hiện đại, hình thành tư duy nghiên cứu đổi mới, dám thử nghiệm và sáng tạo. Ông nhấn mạnh thêm: Ngay cả các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia phát triển nông nghiệp công nghệ cao cũng có thể tìm thấy ở cuốn sách này những gợi ý hữu ích cho việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững.
GS.TS. Dương Tấn Nhựt (giữa) trao tặng sách cho Thư viện Đại học Đà Lạt
Công nghệ nano vốn được xem là một trong những trụ cột của khoa học hiện đại, khi ứng dụng vào sinh học thực vật đã mở ra triển vọng lớn trong việc nâng cao năng suất, tăng cường khả năng chống chịu và gia tăng giá trị dược liệu. Cuốn chuyên khảo vì thế không chỉ là tài liệu mang giá trị khoa học cao mà còn là thông điệp về tính tiên phong và khát vọng đổi mới của các nhà khoa học Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vươn mình ra thế giới. Bằng việc kết nối công nghệ nano với thực tiễn nông nghiệp, công trình mở ra tiềm năng ứng dụng giá trị khoa học vào đời sống, góp phần định hình nền nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững trong tương lai.
Cung cấp tin: Chu Thị Ngân, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Xử lý tin: Minh Tâm
