Biển không chỉ là tài nguyên mà còn là nguồn cảm hứng thúc đẩy hành trình nghiên cứu khoa học vì sức khỏe cộng đồng
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh trong phòng thí nghiệm
Đồng nghiệp thường nhắc đến PGS.TS. Phạm Đức Thịnh vừa là một nhà khoa học giàu năng lực chuyên môn vừa gần gũi, hòa đồng. Ông kiên trì, miệt mài theo đuổi nghiên cứu, luôn tìm kiếm giải pháp mới và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn. Với định hướng khai thác hiệu quả và bền vững nguồn lợi biển để phát triển dược liệu và các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe, những công trình của ông không chỉ mang giá trị khoa học mà còn mở ra những ứng dụng thiết thực phục vụ cộng đồng.
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh sinh ra tại Nam Trực, Nam Định (nay là xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình). Ông thi đỗ vào Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội. Sau tốt nghiệp năm 2003, ông tiếp tục theo đuổi con đường học thuật ở bậc cao học tại Trường Đại học Đà Lạt và bảo vệ thành công luận văn thạc sĩ Hóa học năm 2009. Ông là thực tập sinh tại Viện Hóa sinh Hữu cơ Thái Bình Dương (PIBOC) - Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Chi nhánh Viễn Đông (2008 - 2011) và nghiên cứu sinh tại Viện Hóa học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Đến năm 2015, ông nhận học vị tiến sĩ với luận án: “Nghiên cứu phân tích thành phần, cấu trúc hóa học của fucoidan có hoạt tính sinh học từ một số loài rong nâu ở vịnh Nha Trang”. Đây là hướng nghiên cứu gắn liền với tiềm năng lớn của nguồn tài nguyên sinh học biển Việt Nam.
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh khảo sát và thu mẫu tại thực địa
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh đã lựa chọn Viện Nghiên cứu và Ứng dụng công nghệ Nha Trang làm nơi bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu. Tại đây, ông có điều kiện thuận lợi để theo đuổi đam mê, phát triển chuyên môn và từng bước xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh. Trong suốt quá trình công tác, ông đã đảm nhận nhiều nhiệm vụ khoa học quan trọng, đồng thời chủ trì và tham gia nhiều đề tài nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn, đặc biệt trong lĩnh vực khai thác và ứng dụng tài nguyên sinh vật biển. Giai đoạn 2021 - 2024, ông giữ chức Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng công nghệ Nha Trang. Năm 2025, sau khi đơn vị sáp nhập với Viện Hải dương học, ông tiếp tục được phân công vai trò Phó Viện trưởng.
Hướng chính của PGS.TS. Phạm Đức Thịnh là nghiên cứu tách chiết, phân tích cấu trúc hóa học và đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất thiên nhiên, đặc biệt là fucoidan từ các loài rong nâu. Đây là một trong những hợp chất sinh học có tiềm năng ứng dụng cao trong y học, dược học và thực phẩm chức năng. Ông đã công bố gần 100 bài báo trên các tạp chí khoa học uy tín trong nước và quốc tế, chủ trì và tham gia hơn 40 đề tài nghiên cứu các cấp, tập trung vào lĩnh vực hóa sinh và sinh học biển, nghiên cứu và ứng dụng các hợp chất thiên nhiên trong y dược học.
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh nhớ lại về hành trình nghiên cứu: Nghiên cứu hoạt chất sinh học từ sinh vật biển nói chung và fucoidan từ rong nâu nói riêng chưa bao giờ dễ dàng. Việc thu mẫu thực địa không phải lúc nào cũng được kết quả như ý, có khi mẫu đầu tiên chiết tách thành công nhưng lúc cần bổ sung lại không thể tìm được mẫu lặp lại. Những năm 2004 - 2005 khi tôi bắt đầu tìm hiểu cấu trúc và hoạt tính sinh học của fucoidan, Viện chưa có thiết bị phù hợp để phân tích. Khi gửi mẫu đo cộng hưởng từ hạt nhân cũng không thành công vì đây là nhóm hợp chất có khối lượng phân tử cao, cấu trúc phức tạp, ở Việt Nam khi đó chưa từng có kinh nghiệm phân tích. Bước ngoặt đến từ một hội thảo khoa học biển tại Viện Hải dương học, khi tôi được nghe báo cáo của GS.TSKH. Tatyana Zvyagintseva - chuyên gia nghiên cứu về fucoidan tại Viện Hóa sinh Hữu cơ Thái Bình Dương, Phân Viện Viễn Đông, Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Nhờ sự kết nối của thầy PGS.TS. Bùi Minh Lý, mẫu fucoidan của nhóm nghiên cứu đã được gửi sang Nga để phân tích. Vài tháng sau, tôi nhận lại kết quả cùng lời khẳng định từ GS. Zvyagintseva rằng đó chính là fucoidan. Từ cột mốc ấy, hợp tác nghiên cứu fucoidan từ rong nâu Việt Nam với các đồng nghiệp Nga được mở ra và duy trì cho đến nay.
Khởi đầu với fucoidan, ông và đồng nghiệp đã dần mở rộng hướng đi, tìm kiếm thêm nhiều hợp chất sinh học tiềm năng khác từ sinh vật biển. Các nghiên cứu gần đây như “Nghiên cứu cấu trúc và hoạt tính sinh học của polysaccharide sulfate từ các sinh vật biển thu thập trong chuyến khảo sát bằng tàu Viện sĩ Oparin lần thứ 8” và “Nghiên cứu hóa học và hoạt tính bảo vệ tế bào của các hợp chất thu nhận từ vi nấm phân lập từ rong biển ở vịnh Nha Trang” cho thấy hướng đi mới trong việc phát hiện và ứng dụng các hợp chất sinh học có tiềm năng chữa bệnh. Những công trình này làm rõ cấu trúc, hoạt tính sinh học và mối liên hệ giữa chúng, mở ra cơ hội phát triển dược phẩm từ tài nguyên biển trong phòng ngừa và hỗ trợ điều trị ung thư, viêm nhiễm, tim mạch.
Đặc biệt, trong đề tài “Nghiên cứu thu nhận các hợp chất kháng ung thư từ vi nấm biển phân lập từ hải miên ở vùng biển Khánh Hòa”, PGS.TS. Phạm Đức Thịnh đã chỉ ra tiềm năng lớn của vi nấm biển trong việc phát triển các hợp chất kháng ung thư tự nhiên. Những hợp chất này là nền tảng cho việc phát triển phương pháp điều trị ung thư an toàn, hiệu quả và ít tác dụng phụ. Ông cũng tham gia vào các nghiên cứu phát triển các hệ enzyme để hỗ trợ chiết tách các hợp chất sinh học từ rong biển, giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất các sản phẩm từ biển. Nghiên cứu enzyme chuyển hóa polysaccharide từ sinh vật biển nhằm tạo ra các dẫn xuất oligo-saccharide có hoạt tính sinh học tốt hơn nhưng vẫn bảo tồn được cấu trúc tự nhiên ban đầu, từ đó làm tăng hiệu quả sử dụng và tác dụng của hoạt chất. Điểm quan trọng của nghiên cứu là việc thúc đẩy ứng dụng công nghệ enzyme trong công nghiệp thực phẩm và mỹ phẩm, nhằm nâng cao giá trị kinh tế của ngành công nghiệp biển Việt Nam.
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh cùng đồng nghiệp trong chuyến thu mẫu rong biển
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh còn ghi dấu ấn với các công trình được cấp bằng độc quyền sáng chế. Tiêu biểu là quy trình tách chiết fucoidan từ rong mơ Việt Nam - một polysaccharide sulfate có nhiều hoạt tính sinh học quan trọng như chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều trị ung thư. Tiếp nối thành công đó, trong bằng độc quyền giải pháp hữu ích khác, ông cùng đồng nghiệp đã phát triển quy trình sản xuất agar từ rong câu (Gracilaria). Agar là nguyên liệu chiến lược trong chế biến thực phẩm, mỹ phẩm và nghiên cứu sinh học, nhưng nguồn cung ổn định và công nghệ khai thác tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Quy trình mới không chỉ tối ưu hóa hiệu suất chiết xuất và chất lượng agar mà còn góp phần hình thành chuỗi giá trị bền vững cho ngành công nghiệp sinh học biển. Đây là bước tiến quan trọng trong việc chủ động công nghệ và khai thác hiệu quả tài nguyên biển.
Ngoài nghiên cứu, PGS.TS. Phạm Đức Thịnh còn tham gia viết sách và là đồng tác giả của 2 cuốn sách khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực nghiên cứu về thực phẩm chức năng và vi nấm biển. Một trong những cuốn sách quốc tế nổi bật là Functional Foods ‒ Phytochemicals and Health Promoting Potential (xuất bản năm 2021), trong đó ông đảm trách chương “Functional - Antioxidant Foods”, trình bày các hợp chất thực vật chống oxy hóa, vai trò của chúng trong việc giảm nguy cơ các bệnh mạn tính như ung thư, tim mạch và rối loạn thần kinh. Cuốn sách thứ hai, “Vi nấm biển tại Trung Bộ Việt Nam: Đa dạng và các hoạt chất sinh học” (xuất bản năm 2024), là kết quả của quá trình nghiên cứu công phu về sự đa dạng sinh học và tiềm năng hoạt tính sinh học của các loài vi nấm biển tại khu vực Trung Bộ Việt Nam. Với vai trò đồng tác giả, PGS.TS. Phạm Đức Thịnh cùng đồng nghiệp đã tập trung phân tích các chủng vi nấm có khả năng tạo ra các hợp chất có hoạt tính sinh học cao, như kháng khuẩn, chống oxy hóa và kháng ung thư, cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển các ứng dụng trong công nghệ sinh học và y dược.
Bìa cuốn sách “Vi nấm biển tại Trung Bộ Việt Nam: Đa dạng và các hoạt chất sinh học”
Là một nhà khoa học trưởng thành từ thực tiễn nghiên cứu và ứng dụng vào sản xuất, PGS.TS. Phạm Đức Thịnh có thế mạnh trong kết nối khoa học với ứng dụng, góp phần chuyển giao công nghệ phục vụ phát triển kinh tế biển. Từ góc nhìn của nhà quản lý, ông cũng chú trọng thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ và xây dựng môi trường nghiên cứu khoa học chuyên nghiệp, hiện đại tại đơn vị. Với niềm đam mê nghiên cứu, PGS. Phạm Đức Thịnh đang tiếp tục đóng góp tích cực vào sự phát triển của khoa học biển và công nghệ sinh học biển tại Việt Nam.
PGS.TS. Phạm Đức Thịnh (ngoài cùng bên trái) cùng đồng nghiệp trao đổi với đối tác Pháp về dự án nuôi trồng và chế biến rong biển tại Khánh Hòa, tháng 7/2025
Trao đổi về dự định trong tương lai, PGS.TS. Phạm Đức Thịnh cho biết: Ông sẽ tiếp tục củng cố và xây dựng thêm nhiều nhóm nghiên cứu mạnh kết nối cả trong và ngoài nước về đa dạng sinh học và hóa sinh biển với mục tiêu tìm kiếm, phát triển các hợp chất tự nhiên từ biển thành những sản phẩm có giá trị phục vụ sức khỏe cộng đồng và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội. Ông cho rằng, khoa học hiện nay đòi hỏi sự hợp tác liên ngành và đa ngành, vì vậy ông đặc biệt chú trọng xây dựng các mối quan hệ hợp tác quốc tế tin cậy, chân thành và sẵn sàng chia sẻ để cùng phát triển các nghiên cứu mới, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ tiên tiến. Trong kế hoạch sắp tới, nhóm sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại để khảo sát, thu thập mẫu vật biển sâu, đồng thời xây dựng quy trình công nghệ xanh, công nghệ lõi trong chiết tách và điều chế hoạt chất sinh học từ sinh vật biển, tiến tới nghiên cứu sâu hơn về tác dụng sinh học của chúng và phát triển thành những sản phẩm có hiệu quả ứng dụng vượt trội.
Cung cấp tin: Chu Thị Ngân - Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học
Xử lý tin: Minh Tâm
