Ba nhà khoa học đoạt Nobel Y sinh 2026: Từ tảo đơn bào đến công cụ khám phá não bộ

06/10/2026
Giải Nobel Y Sinh năm 2026 đưa ba nhà khoa học Peter Hegemann, Georg Nagel và Karl Deisseroth đến với đông đảo độc giả. Công trình được vinh danh của họ bắt đầu từ việc tìm hiểu cách một loài tảo cảm nhận ánh sáng, rồi trở thành phương pháp giúp nghiên cứu hoạt động của tế bào thần kinh trong não sống. Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trân trọng giới thiệu tới độc giả một số thông tin về con đường nghiên cứu và những đóng góp nổi bật của từng nhà khoa học.

Ngày 5/10/2026, Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska công bố trao Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2026 cho ba nhà khoa học vì những khám phá về kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và di truyền học quang học (optogenetics). Peter Hegemann và Georg Nagel đã nghiên cứu protein nhạy sáng channelrhodopsin ở tảo đơn bào. Tiếp nối phát hiện đó, Karl Deisseroth đưa protein này vào tế bào thần kinh và chứng minh có thể dùng ánh sáng để kích hoạt tín hiệu thần kinh.

Ảnh: Nobel Prize

Peter Hegemann: Đi tìm lời giải từ một loài tảo

Peter Hegemann sinh năm 1954 tại Münster, Đức, lớn lên ở Aachen. Ông học hóa học tại Đại học Münster và Đại học Ludwig Maximilian München, hoàn thành luận án tiến sĩ năm 1984 tại Viện Hóa sinh Max Planck ở Martinsried. Sau thời gian nghiên cứu tại Đại học Syracuse, Mỹ, ông trở lại Viện Max Planck để lãnh đạo một nhóm nghiên cứu. Ông trở thành giáo sư tại Đại học Regensburg năm 1993, rồi chuyển đến Đại học Humboldt Berlin năm 2004.

Mối quan tâm lâu dài của Hegemann là cách sinh vật cảm nhận ánh sáng. Ông nghiên cứu hiện tượng tảo đơn bào Chlamydomonas bơi về phía nguồn sáng và đặt câu hỏi: phân tử nào giúp tế bào nhận biết ánh sáng, rồi nhanh chóng tạo ra đáp ứng? Cùng Georg Nagel, ông làm rõ đặc tính của channelrhodopsin — protein có thể mở một kênh cho các ion mang điện đi qua màng tế bào khi được chiếu sáng. Phát hiện ấy cung cấp một thành phần thiết yếu cho phương pháp nghiên cứu não bộ sau này.

Tại Đại học Humboldt Berlin, Hegemann tiếp tục nghiên cứu các protein cảm nhận ánh sáng và phát triển công cụ phục vụ di truyền học quang học. Các dự án gần đây của ông hướng tới cải thiện channelrhodopsin để ứng dụng trong nghiên cứu tế bào thần kinh.

Georg Nagel: Chứng minh tế bào có thể đáp ứng với ánh sáng

Georg Nagel sinh ngày 24/8/1953 tại Weingarten, Đức. Ông học sinh học và lý sinh tại Đại học Konstanz, bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Goethe Frankfurt năm 1988. Sau thời gian nghiên cứu sau tiến sĩ ở Đại học Yale và Đại học Rockefeller, Mỹ, ông trở về Đức, làm việc tại Viện Lý sinh Max Planck.

Năm 2004, Nagel đến Đại học Würzburg, giữ vị trí giáo sư sinh lý học phân tử thực vật đến năm 2021. Sau đó, ông làm giáo sư cao cấp tại Viện Sinh lý học của trường đến hết tháng 6/2026.

Cùng Hegemann, Nagel chứng minh rằng khi đưa protein nhạy sáng tìm thấy ở tảo vào những tế bào khác, ánh sáng có thể khiến các tế bào ấy tạo ra tín hiệu điện. Kết quả cho thấy một protein của tảo có thể trở thành công cụ tác động đến hoạt động của tế bào — bước nối quan trọng giữa khám phá sinh học cơ bản và ứng dụng sau này trong khoa học thần kinh.

Trước Nobel 2026, Nagel đã nhận nhiều giải thưởng khoa học, trong đó có Giải Wiley về khoa học y sinh và Giải Karl Heinz Beckurts năm 2010, Giải Brain Prize năm 2013 và Giải Shaw năm 2020.

Karl Deisseroth: Đưa công cụ nhạy sáng vào nghiên cứu não bộ

Karl Deisseroth sinh ngày 18/11/1971 tại Boston, Mỹ. Ông tốt nghiệp ngành khoa học hóa sinh tại Đại học Harvard năm 1992, nhận bằng tiến sĩ khoa học thần kinh năm 1998 và bằng bác sĩ y khoa năm 2000 tại Đại học Stanford. Ông thành lập phòng thí nghiệm của mình ở Stanford năm 2004. Hiện ông là giáo sư ngành kỹ thuật sinh học, đồng thời là giáo sư ngành tâm thần học và khoa học hành vi tại trường. 

Nếu Hegemann và Nagel tìm ra công cụ nhạy sáng từ tảo, Deisseroth cho thấy công cụ ấy có thể dùng để nghiên cứu tế bào thần kinh. Năm 2005, ông công bố kết quả đưa gene mã hóa channelrhodopsin vào tế bào thần kinh chuột và dùng ánh sáng xanh để kích hoạt tín hiệu điện. Sau đó, phương pháp được thực hiện trong não chuột sống. Nhờ chọn được nhóm tế bào cần tác động và thời điểm chiếu sáng, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu vai trò của những mạch thần kinh cụ thể đối với trí nhớ, cảm xúc và hành vi.

Deisseroth cũng là bác sĩ tâm thần đang điều trị cho bệnh nhân. Bên cạnh Nobel, ông đã nhận Giải Lasker về nghiên cứu y học cơ bản năm 2021, Giải Nhật Bản năm 2023 và nhiều giải thưởng khoa học khác.

Giá trị của một khám phá bắt đầu từ nghiên cứu cơ bản

Di truyền học quang học kết hợp khả năng chọn tế bào bằng phương pháp di truyền với khả năng tác động đúng thời điểm bằng ánh sáng. Phương pháp này giúp các nhà khoa học kiểm tra điều gì xảy ra khi một nhóm tế bào thần kinh cụ thể được kích hoạt, qua đó nghiên cứu mối liên hệ giữa hoạt động của mạch thần kinh và hành vi. Phương pháp cũng đang được nghiên cứu trong những nỗ lực phục hồi thị giác cho người suy giảm thị lực.

Câu chuyện của ba chủ nhân Nobel 2026 cho thấy một tiến trình khoa học trải qua nhiều chặng: từ việc tìm hiểu vì sao tảo bơi theo ánh sáng, xác định protein tạo nên đáp ứng ấy, đến việc biến protein thành công cụ nghiên cứu não bộ. Mỗi người giải một phần của bài toán; cùng nhau, họ đem đến cho khoa học thần kinh một cách đặt câu hỏi và kiểm chứng mà trước đây khó thực hiện.

Nguồn tham khảo: Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska; Đại học Humboldt Berlin; Đại học Würzburg; Đại học Stanford.
Vân Nga (Tổng hợp)

 



Tags:
Tin liên quan