Thông tin Đề tài

Tên đề tài Nghiên cứu sự biến đổi về đa dạng sinh học khu hệ cá dưới tác động của đập ngăn mặn ở vùng ven biển - cửa sông thuộc tỉnh Bến Tre
Mã số đề tài VAST04.03/23-24
Cơ quan chủ trì (Cơ quan thực hiện) Viện Khoa học sự sống
Thuộc Danh mục đề tài Hướng Đa dạng sinh học và các hợp chất có hoạt tính sinh học (VAST04)
Họ và tên ThS. Nguyễn Xuân Đồng
Thời gian thực hiện 01/01/2023 - 31/12/2025
Tổng kinh phí 575.000.000đ
Xếp loại Đạt loại B
Mục tiêu đề tài

Mục tiêu chung của đề tài là nghiên cứu sự biến đổi về đa dạng sinh học khu hệ cá dưới tác động của đập ngăn mặn ở vùng ven biển - cửa sông thuộc tỉnh Bến Tre: nghiên cứu điển hình ở sông Ba Lai
Mục tiêu cụ thể của đề tài: 
- Nghiên cứu tính đa dạng sinh học khu hệ cá ở sông Ba Lai, tỉnh Bến Tre.
- Nghiên cứu, đánh giá những biến đổi về đa dạng sinh học khu hệ cá sông Ba Lai dưới tác động của đập ngăn mặn Ba Lai.

Kết quả chính của đề tài
• Về khoa học:
- Đề tài đã xác định được diễn biến về thành phần loài cá trên sông Ba Lai qua các thời kỳ, cụ thể:
+ Trước khi xây dựng đập, khu hệ cá sông Ba Lai có 144 loài thuộc 101 giống, 54 họ của 19 bộ cá khác nhau đã được ghi nhận, trong đó, đa dạng nhất là bộ cá khế (Carangiformes) với 36 loài, chiếm 25% tổng số loài ghi nhận. Các bộ có tính đa dạng tiếp theo là Acanthuriformes (34 loài, 23,61%), Clupeiformes (14 loài, 9,72%), Siluriformes (10 loài, 6,94%), Perciformes (8 loài, 5,56%) và Scombriformes (6 loài, 4,17%). Các bộ còn lại có số loài không nhiều, giao động từ 1-5 loài (0,69 – 3,47%)
+ Sau khi xây dựng đập đã xác định được 190 loài thuộc 128 giống, 69 họ phân bố trong 24 bộ cá khác nhau. Trong tổng số 190 loài cá ghi nhận, đa dạng nhất là bộ cá bống (Gobiiformes), có 32 loài, chiếm 16,84% tổng số cá loài thu được. Tiếp đến là bộ cá nheo (Siluriformes) với 27 loài, chiếm 14,21% số loài thu thập được. Bộ cá đuôi gai (Acanthuriformes) có 22 loài (11,58%), bộ cá khế (Carangiformes) có 21 loài (11,05%), bộ cá chép (Cypriniformes) cá 18 loài (9,47%) và bộ cá trích (Clupeiformes) có 10 loài (5,26%). Các bộ còn lại có số loài giao động từ 1 đến 7 (0,53 – 3,68%).
+ Dựa trên kết quả nghiên cứu trước đó (144 loài) cùng với kết quả nghiên cứu ở thời điểm hiện tại (190 loài), nhóm nghiên cứu đã tổng hợp và lập danh lục 275 loài cá đã được ghi nhận ở sông Ba Lai thuộc 175 giống, 84 họ, 26 bộ cá khác nhau. Trong số 275 loài cá đã được ghi nhận, đa dạng nhất là bộ cá đuôi gai (Acanthuriformes) với 44 loài, chiếm 16,00% tổng số loài cá ghi nhận. Tiếp đến là bộ cá khế (Carangiformes) có 42 loài (15,27%). Các bộ cá có tính đa dạng tiếp theo lần lượt là bộ cá bống-Gobiiformes (33 loài, 12,00%), bộ cá nheo-Siluriformes (29 loài, 10,55%), bộ cá cơm-Clupeiformes (21 loài, 7,64%), bộ cá chép- Cypriniformes (18 loài, 6,55%). Các bộ còn lại có số loài không nhiều, giao động từ 1 – 11 loài (0,36 – 4,00%).
- Kết quả nghiên cứu cũng ghi nhận 6 loài cá bị đe dọa bậc VU theo Sách đỏ Việt Nam (2007) nhưng theo Sách đỏ Việt Nam (2024), chỉ có 1 loài bị đe dọa ở bậc VU đó là loài cá bông lau (Pangasius krempfi), các loài bị đe dọa trước đó đều được đưa ra khỏi danh lục các loài bị đe dọa. Nếu đối chiếu theo Danh lục đỏ IUCN (2025) có 1 loài bị đe dọa ở bậc EN (Endangered-Nguy cấp) đó là loài cá tra (Pangasianodon hypophthalmus), 4 loài bị đe dọa ở bậc VU đó là loài Telatrygon zugei, Cyprinus carpio, Pangasius krempfi, Oreochromis mossambicus.
- Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cũng ghi nhận khu vực nghiên cứu có 38 loài cá đặc hữu sông Mekong, 100 loài cá di cư, 70 loài cá có giá trị kinh tế và 12 loài cá ngoại lai xâm hại hoặc có khả năng xâm hại thủy vực.
- Đề tài cũng đã đánh giá được tác động của việc xây dựng đập Ba Lai lên khu hệ cá sông Ba Lai, cụ thể:
+ Kết quả nghiên cứu cho thấy có 2 bộ, 11 họ, 30 giống và 87 loài cá đã được ghi nhận có vùng phân bố tại sông Ba Lai nhưng đến kết quả nghiên cứu này không còn được ghi nhận lại. Đây có thể là sau khi xây dựng đập, các yếu tố môi trường trên sông Ba Lai đã có những thay đổi và những thay đổi này không còn thích nghi cho sự tồn tại và phát triển của các loài cá nói trên. Vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để có những kết luận sâu hơn.
 + Bên cạnh những loài không còn ghi nhận lại, kết quả nghiên cứu cũng bổ sung mới cho khu hệ cá sông Ba Lai 7 bộ, 29 họ, 71 giống và 131 loài. Trong 131 loài bổ sung, có 67 loài cá có nguồn gốc nước ngọt và 64 loài cá có nguồn gốc biển. Sự bổ sung này cho thấy sau khi xây đập, khu vực thượng nguồn gần như bị ngọt hóa, tạo ra điều kiện thuận lợi cho sự tồn tại và phát triển của các loài cá nước ngọt nên số lượng loài cá có nguồn gốc ngọt tăng lên rất nhiều so với trước khi xây đập.
+ Đối với sự di cư: Trước khi xây dựng đập, trong tổng số 144 loài được ghi nhận, 124 loài là cá di cư, chỉ có một loài (0,81%) di cư nước ngọt), còn lại 123 loài (99,19%) di cư từ biển. Đến nghiên cứu hiện tại, trong tổng số 190 loài ghi nhận được, có 100 loài cá là loài di cư hoặc có liên quan đến di cư (52,63%), trong đó, 20 loài (20,00%) di cư từ thượng nguồn (loài cá di cư nước ngọt), và 80 loài (80,00%) di cư từ biển vào. Có 75 loài cá di cư (60,48%) không còn được ghi nhận lại trong nghiên cứu hiện tại (loài cá bị mất), chỉ có 49 loài (39,52%) được ghi nhận lặp lại trong nghiên cứu hiện tại và nghiên cứu hiện tại bổ sung thêm 51 loài là loài di cư mới cho khu vực (chiếm 51,00%), trong đó có 20 loài di cư nước ngọt (39,22%) và 31 loài di cư từ biển (60,78%).
+ Kết quả phân tích đã chỉ ra rằng khu hệ cá trên sông Ba Lai chia thành 3 nhóm với những đặc trưng riêng. Nhóm thượng nguồn gồm chủ yếu các loài cá có nguồn gốc nước ngọt sinh sống và chúng ổn định gần như quanh năm trong khu vực. Nhóm hạ lưu được đặc trưng bởi các loài cá nguồn gốc biển và chúng cũng gần như phân bố ổn định quanh năm. Trong khi đó, nhóm xung quanh đập là nhóm có nhiều biến đổi về thành phần loài giữa các điểm thu mẫu trên đập và dưới đập. Sự biến đổi này có thể là do hiện tượng đóng, mở đập của cống đập Ba Lai đã tạo điều kiện cho các loài cá di chuyển lên, xuống qua đập. Kết quả phân tích CLUSTER cho thấy thành phần loài cá ở điểm thu mẫu trên đập (BL03) trong mùa khô có tính bắt cặp với thành phần loài cá của các điểm dưới đập (BL04) trong mùa mưa. Đây có thể là những tác động của việc xây dựng đập làm ngăn cách sự phân bố, di chuyển của các loài cá, nhưng các tập tính này vẫn thể hiện mỗi khi điều kiện môi trường thuận lợi. Vấn đề này cần tiếp tục nghiên cứu để có những kết luận sâu hơn.
- Kết quả nghiên cứu cũng góp phần cung cấp số liệu để công bố 2 bài báo trên tạp chí quốc tế thuộc danh mục SCIE là Fisheries Research and Regional Studies in Marine Science, đây là những tạp chí uy tín được xếp hạng Q1. Ngoài ra, đề tài cũng đã đóng góp một phần kinh phí nhỏ cho việc viết và công bố thêm 8 bài báo khác, trong đó có 6 bài thuộc danh mục SCIE và 2 bài trên tạp chí trong nước thuộc danh mục Hội đồng giáo sư nhà nước.
 
• Về ứng dụng: 
Đề tài đã đánh giá cụ thể những tác động của việc xây dựng đập chắn trên các dòng sông đối với đa dạng các loài cá, đây là những số liệu cụ thể và phản ánh một cách khách quan và có tính tham khảo thực tế trong việc xem xét, lựa chọn và đánh giá trong các dự án xây đập ngăn mặn trong tương lai ở khu vực nói riêng và Việt Nam nói chung.
Cách thức, phương pháp đánh giá của đề tài có thể ứng dụng để đánh giá cho các nghiên cứu tiếp theo để so sánh, đối chiếu những tác động đối với những khu vực khác.
Bộ mẫu các loài cá lưu dữ tại Viện Khoa học sự sống góp phần vào việc học tập, nghiên cứu, thực tập của học sinh, sinh viên trong tương lai, đặc biệt là các đối tượng trẻ muốn phát triển chuyên môn của mình theo hướng phân loại học về các loài cá.
Bộ hình ảnh các loài cá là sản phẩm có thể ứng dụng nhanh trong việc nhận diện các loài cá ở sông Ba Lai nói riêng và khu hệ cá Đồng bằng sông Cửu long, Việt Nam nói chung.
Các bài báo công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế cũng là những số liệu tham khảo thiết thực cho việc nghiên cứu tác động của đập lên đa dạng sinh học cá không chỉ ở Việt Nam mà cả khu vực khác trên thế giới.
Những đóng góp mới

Đề tài đã đánh giá được tính đa dạng về thành phần loài cá sông Ba Lai và diễn biến thành phần loài cá trước và sau khi xây đập. Cụ thể, trước xây đập, sông Ba Lai ghi nhận 144 loài, 101 giống, 54 họ của 19 bộ; sau xây đập, khu hệ cá sông Ba Lai có 190 loài, 128 giống, 69 họ phân bố trong 24 bộ; kết hợp cá trước và sau khi xây đập, khu hệ cá sông Ba Lai có 275 loài, 175 giống, 84 họ, 26 bộ. Đây là những số liệu mới nhất và đầy đủ nhất về khu hệ cá sông Ba Lai.
Lần đầu tiên đề tài đã đánh giá được tác động của một đập ngăn mặn vùng ven biển-cửa sông lên khu hệ cá ở khu vực Đồng bằng sông Cửu long thông qua những số lượng thay đổi thực tế về thành phần, cấu trúc của các loài cá.
Sử dụng phần mềm chuyên dụng để đánh giá đặc tính phân bố của các loài cá dựa trên tính tương đồng về thành phần loài và khả năng lặp lại các loài tại các điểm thu mẫu và giữa các đợt thu mẫu tại một điểm nghiên cứu.
Đề tài cũng đã chứng minh được việc xây dựng đập sẽ làm thay đổi điều kiện môi trường trên sông, qua đó sẽ tác động đến sự phân bố và thích nghi của thủy sinh vật nói chung và cá nói riêng trong điều kiện môi trường mới. Và chính sự thay đổi của điều kiện môi trường sẽ tác động đến sự phân bố của sinh vật nói chung và cá nói riêng.
Đề tài cũng đã góp phần cung cấp những số liệu thực tế cho việc công bố các bài báo trên tạp chí quốc tế uy tín. Những bài báo đăng trên tạp chí uy tín (Q.1) cho thấy những số liệu thu thập của đề tài có tính mới và khách quan đồng thời góp phần cung cấp những tài liệu tham khảo có giá trị, không chỉ ở Việt Nam mà trên phạm vi quốc tế.

*** Sản phẩm cụ thể giao nộp: 
- Các bài báo đã công bố trực tiếp là sản phẩm của đề tài
1. Xuan Dong Nguyen, Xuan Quang Ngo, Thi My Yen Nguyen, Thanh Thai Tran, Thi Hoang Yen Tran, Thi Minh Trang Thai, Thanh Luu Pham (2025). Fish biodiversity and its current status in the Mekong River as evidence for developing conservation measures: A case study of the Ba Lai River estuary, Vietnam. Fisheries Research 288 (2025) 107460. https://doi.org/10.1016/j.fishres.2025.107460
2. Dong Xuan Nguyen, Quang Xuan Ngo, Yen Thi My Nguyen, Thai Thanh Tran, Yen Thi Hoang Tran and Luu Thanh Pham (2025). Change in fish composition and their distribution after twenty years of the Ba Lai dam construction in the Mekong Delta, Viet Nam, Regional Studies in Marine Science (2025).  https://doi.org/10.1016/j.rsma.2025.104669


- Các bài báo đã công bố khác có liên quan
3. Tran T. T., Nguyen T. P. T., Pham T. L., Huynh V. B., Nguyen X. D., Nguyen T. T., Le P. M. C., Ngo X. Q. (2025). The first mitochondrial genome of the giant freshwater prawn Macrobrachium rosenbergii (Crustacea: Decapoda) from Mekong Delta: Gene characterization and phylogenetic considerations. Biology Bulletin, 52, 290. https://doi.org/10.1134/S1062359025609334
4. Thai T. Thanh, Hieu H. Ha, Hien T. Nguyen, Quang X. Ngo (2024). Biodiversity of Epibenthic Invertebrates in the Subtidal Mekong Estuaries, Southern Vietnam with Remarks on Decapod Assemblages. Biology Bulletin, 2024, Vol. 51, No. 5, pp. 1466–1478. https://doi.org/10.1134/S1062359024606542
5. Thai Thanh Tran, Nguyen Duy Liem, Ha Hoang Hieu, Huynh Thanh Tam, Nguyen Van Mong, Nguyen Thi My Yen, Tran Thi Hoang Yen, Ngo Xuan Quang and Pham Thanh Luu (2023). Assessment of long-term surface water quality in Mekong river estuaries using a comprehensive water pollution index. Environment and Natural Resources Journal 2023; 21(6): 524-533. https://doi.org/10.32526/ennrj/21/20230158
6. My Yen Nguyen, Ann Vanreusel, Lidia Lins, Thai Tran Thanh, Tania Nara Bezenrra, Son Hoang Nghia, Quang Ngo Xuan (2023). Nematode's morphometric shifts related to changing environmental conditions in the Mekong estuaries Ba Lai and Ham Luong. Environmental Science and Pollution Research (2023) 30:70974–70984. https://doi.org/10.1007/s11356-023-27399-y
7. Tran Thanh Thai, Nguyen Thi My Yen, Nguyen Van Dong, Nguyen Lu Nguyet Hang, Ngo Xuan Quang (2023). Greenhouse gases concentrations influence on vertacal distribution of Nematode communities in the Ba Lai River. Academia Journal of Biology 2023, 45(2): 105–122. https://doi.org/10.15625/2615-9023/18359
8. Anh Duc Pham, Tan Duc Nguyen, Thanh Son Dao, Vu Thanh Nguyen, Xuan Dong Nguyen, Doan Dang Phan, Thanh Luu Pham (2025). Ecological health assessment of the Mekong River and its tributaries: Challenges and future perspective – A riview. Polish Journal of Environmental Studies. https://doi.org/10.15625/2615-9023/18359
9. Trần Thành Thái, Võ Bích Xoàn, Nguyễn Thi Mỹ Yến, Trần Thị Hoàng Yến, Nguyễn Xuân Đồng, Phạm Thanh Lưu, Ngô Xuân Quảng (2023). Ảnh hưởng của độ mặn và vị trí địa lý các cửa sông Mekong lên mật độ và sinh khối của tôm trứng Macrobrachium equidens Dana, 1982. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 66(7): 43 - 50.
10. Trần Thành Thái, Ngô Xuân Quảng,  Hà Hoàng Hiếu, Nguyễn Thi Mỹ Yến, Trần Thị Hoàng Yến, Nguyễn Xuân Đồng, Phạm Thanh Lưu (2023). Dẫn liệu bước đầu về phân bố của tôm sắt cứng Parapenaeopsis hardwickii Miers, 1878 ở các cửa sông Mekong. Tạp chí Khoa học và Công nghệ, trường Đại học Thái Nguyên, 228(13): 175-183.

- Các sản phẩm cụ thể (mô tả sản phẩm, nơi lưu giữ)
+ Danh lục thành phần loài cá sông Ba Lai
+ Bộ mẫu các loài cá thu thập ở sông Ba Lai lưu tại Viện Khoa học sự sống phục vụ nghiên cứu, học tập của học sinh, sinh viên và các các bộ nghiên cứu trẻ.
+ Báo cáo đánh giá tác động của đập Ba Lai lên khu hệ cá sông Ba Lai
+ Đề xuất một số giải pháp giảm thiểu tác động của đập Ba Lai lên khu hệ cá sông Ba Lai.
- Các sản phẩm khác (nếu có)
+ Bộ hình ảnh phục vụ điều tra nhanh về thành phần loài cá sông Ba Lai.

Ảnh nổi bật đề tài
1792141952184-Ảnh.jpg