Xây dựng cơ sở dữ liệu và đề xuất các giải pháp quản lý các loài động vật và thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm tại Vườn Quốc gia Phước Bình

14/08/2025

Đa dạng sinh học (ĐDSH) đóng vai trò vô cùng to lớn đối với sự tồn tại và phát triển loài người. Các nhà khoa học ước tính số lượng loài sinh vật trên trái đất từ 5 triệu đến 50 triệu loài (May, 1998), nhưng phần lớn đồng ý với số lượng khoảng 11 triệu loài theo Chapman (2009) hay khoảng 8,7 triệu loài theo Mora & nnk. (2011). Tuy nhiên, bên cạnh các loài mới được phát hiện cho khoa học, thì nhiều loài khác ngày càng bị thu hẹp về môi trường sống và số cá thể, và đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Đây là những loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Theo thống kê từ IUCN (2021) có đến 37.480 loài đang trong tình trạng nguy cấp thực sự (thuộc các cấp CR, EN và VU) trên quy mô toàn cầu với 21.726 loài thực vật, 15.502 loài động vật và 252 loài thuộc các nhóm sinh vật khác.

Việt Nam là một trong 10 quốc gia có ĐDSH thuộc loại cao nhất trên thế giới với các hệ sinh thái đặc thù, nhiều giống, loài đặc hữu có giá trị khoa học và kinh tế cao, nhiều nguồn gen quý hiếm. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, trong những năm gần đây, ĐDSH ở nước ta bị suy giảm mạnh. Nguyên nhân, chủ yếu là do cháy rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất dẫn tới làm thu hẹp nơi cư trú của các giống loài; khai thác và đánh bắt quá mức, tình trạng buôn bán trái phép động vật, thực vật quý hiếm; ô nhiễm môi trường. Có tổng cộng hơn 800 loài động vật và thực vật nguy cấp, quý hiếm được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.

Nhằm mục tiêu bảo tồn nguồn tài nguyên sinh học quan trọng của quốc gia, chính phủ Việt Nam đã thiết lập hệ thống rừng đặc dụng trong cả nước. Tháng 8/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 895/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch Lâm nghiệp quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Theo đó tại thời điểm 2030, cả nước có tới 225 khu rừng đặc dụng trong đó có 41 VQG, 48 Khu BTTN, 75 Khu bảo vệ cảnh quan, 29 Khu bảo tồn loài/sinh cảnh và 32 khu rừng thực nghiệm nghiên cứu khoa học, với tổng diện tích 2.649 triệu ha.

Vườn Quốc gia (VQG) Phước Bình có diện tích 25.000,59 ha, thuộc tỉnh Ninh Thuận (nay là tỉnh Khánh Hòa). Nơi đây chứa đựng giá trị cao về cảnh quan tự nhiên, đa dạng sinh học với nhiều nguồn gen động, thực vật quý hiếm đại diện hệ sinh thái vùng chuyển tiếp duyên hải lên Tây Nguyên. Tuy nhiên, các loài thực vật và động vật hoang dã ở VQG đã và đang đối mặt với nhiều sức ép từ các hoạt động của con người. Các loài đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm là đối tượng ưu tiên trong công tác quản lý của Ban quản lý VQG Phước Bình. Nhưng hiện nay Ban quản lý có rất ít dữ liệu về các loài này, do đó chưa thể đánh giá được hiện trạng phân bố và bảo tồn của chúng một cách chính xác; điều này gây ra các khó khăn cho công tác quản lý, nhất là các hoạt động bảo vệ và phát triển tài nguyên.

Để quản lý bảo tồn và phát huy các giá trị đa dạng sinh học, phục vụ lâu dài cho sự phát triển bền vững của VQG Phước Bình, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã quyết định phê duyệt đề tài: “Xây dựng cơ sở dữ liệu và đề xuất các giải pháp quản lý các loài động vật và thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm tại Vườn Quốc gia Phước Bình, tỉnh Ninh Thuận”, mã số: UDNDP.01/2022-2023 do TS. Nguyễn Lê Xuân Bách - Viện Khoa học vật liệu ứng dụng (nay là Viện Công nghệ tiên tiến) làm chủ nhiệm. Với mục tiêu tổng quát là cung cấp thông tin khoa học góp phần bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia (VQG) Phước Bình. Tại phiên họp nghiệm thu ngày 13/12/2024, đề tài được Hội đồng khoa học cấp Viện Hàn lâm nghiệm thu và đánh giá xếp loại Xuất sắc.

Về khoa học, đề tài đã xây dựng danh lục và bộ cơ sở dữ liệu về 442 loài thực vật và 103 loài động vật đặc hữu, nguy cấp, quý hiếm cho VQG Phước Bình. Xây dựng 2 sơ đồ phân bố dạng điểm thể hiện hiện trạng và 19 sơ đồ thể hiện vùng phân bố tiềm năng các loài động vật và thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm tại VQG. Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp quản lý các loài động vật và thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý hiếm tại VQG. Phát hiện và công bố 2 loài sinh vật mới cho khoa học là Sâm cau thạch (Peliosanthes thachii) và Cá bống đá phước bình (Rhinogobius phuocbinhensis)

Về ứng dụng, bộ cơ sở dữ liệu từ đề tài được xây dựng dạng website với giao diện tiếng Việt, với các trường thông tin theo chuẩn quốc tế (DarwinCore). Bên cạnh giá trị lớn về mặt khoa học, bộ dữ liệu còn có giá trị ứng dụng trong việc hỗ trợ tra cứu thông tin đa dạng sinh học các loài quý hiếm tại VQG Phước Bình dễ dàng, nhanh chóng, là cơ sở giúp ban quản lý VQG Phước Bình và tỉnh Ninh Thuận có thông tin để đề xuất triển khai các hướng nghiên cứu liên quan cũng như cung cấp nguồn thông tin tin cậy trong công tác bảo tồn. Đây nguồn số liệu quý giá, tin cậy và là cơ sở cho việc phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn loài.

Ngoài ra, thông tin về các loài đặc hữu, quý, hiếm sẽ là số liệu nền cho tỉnh Ninh Thuận trong việc xây dựng phương án quy hoạch sử dụng tài nguyên thiên nhiên theo hướng bền vững, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu lên hệ sinh thái và đa dạng sinh học, quản lý rừng đa mục đích, chi trả dịch vụ môi trường, cùng chia sẻ trách nhiệm giữa các doanh nghiệp có mong muốn thuê dịch vụ môi trường để làm du lịch hay các hoạt động khác.

Kết quả của đề tài sẽ giúp bổ sung thông tin về các loài nguy cấp, quý hiếm cho việc đánh giá về hiện trạng bảo tồn ở Việt Nam và trên thế giới. Đây nguồn dữ liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, công tác giảng dạy và cho công tác quản lý nhà nước. Kết quả đề tài được chuyển giao và đưa vào ứng dụng tại Ban quản lý VQG Phước Bình nhằm phục vụ công tác quản lý bảo tồn và phát triển bền vững ở tỉnh Ninh Thuận. Các kết quả này tạo cơ sở vững chắc để xây dựng một bộ cơ sở dữ liệu số tin cậy và toàn diện về đa dạng sinh học của tỉnh trong tương lai. Kết quả cũng có thể chia sẻ cho các đơn vị khác liên quan đến công tác quản lý, bảo tồn, nghiên cứu và triển khai về đa dạng sinh học trên địa bàn tỉnh.

Một số hình ảnh của đề tài: