Khoa học biển: động lực cho kinh tế biển xanh Hải Phòng
PV: Thưa ông, vì sao khoa học biển cần được đặt ở vị trí quan trọng trong định hướng phát triển kinh tế biển của Hải Phòng?
Đại dương có vai trò lớn đối với khí hậu, đa dạng sinh học và sinh kế của cộng đồng. Nhưng các hệ sinh thái biển đang chịu đồng thời sức ép từ biến đổi khí hậu và hoạt động của con người, như phát triển ven biển thiếu quy hoạch, thay đổi môi trường sống hay khai thác quá mức. Với một thành phố có thế mạnh về cảng biển, hàng hải và các hoạt động ven biển như Hải Phòng, quyết định phát triển cần dựa trên dữ liệu và hiểu biết khoa học về môi trường biển. Như vậy, tăng trưởng kinh tế mới có thể đi cùng với bảo vệ tài nguyên và giảm rủi ro.
PV: Trên thế giới, những hướng nghiên cứu nào đang có nhiều tiềm năng và có thể gợi mở cho Hải Phòng?
Có thể thấy một số hướng đáng chú ý. Thứ nhất là công nghệ sinh học biển, sử dụng tri thức về sinh vật biển để phát triển các sản phẩm có giá trị cao và nguồn thực phẩm biển bền vững. Thứ hai là nghiên cứu mối liên hệ giữa đại dương với khí hậu, trong đó có vai trò của các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn và cỏ biển trong lưu trữ carbon. Thứ ba là ứng dụng công nghệ số, viễn thám, trí tuệ nhân tạo, robot và cảm biến để quan trắc biển. Bên cạnh đó, điện gió ngoài khơi cũng là một hướng phát triển năng lượng cần được nghiên cứu cùng với hạ tầng truyền tải và yêu cầu bảo vệ môi trường.
PV: Nếu lựa chọn một việc cần ưu tiên trước mắt, Hải Phòng nên bắt đầu từ đâu?
Tôi cho rằng cần xây dựng hệ thống giám sát môi trường biển dựa trên dữ liệu số. Có thể kết hợp ảnh vệ tinh, viễn thám và trí tuệ nhân tạo để theo dõi thường xuyên các chỉ số chất lượng nước tại cửa sông, khu công nghiệp ven biển và khu bảo tồn. Dữ liệu được cập nhật theo không gian và thời gian sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm những biến động bất thường, khoanh vùng nguy cơ ô nhiễm và có căn cứ để đưa ra biện pháp xử lý.

PGS.TS. Nguyễn Văn Quân trình bày tham luận tại Hội thảo khoa học “Khoa học và công nghệ biển thành phố Hải Phòng: Tầm nhìn chiến lược - Đề xuất đột phá”
PV: Công nghệ robot và cảm biến dưới nước có thể hỗ trợ công tác này như thế nào?
Các phương tiện tự hành dưới nước (AUV) và phương tiện điều khiển từ xa (ROV) có thể khảo sát, kiểm tra hạ tầng cảng và thu thập dữ liệu ở những khu vực khó tiếp cận hoặc tiềm ẩn nguy hiểm. Cảm biến dưới nước giúp theo dõi các thông số như nhiệt độ, áp suất trong thời gian dài. Khi kết hợp dữ liệu từ các thiết bị này với ảnh vệ tinh và hệ thống phân tích, thành phố có thể hình thành mạng lưới quan trắc nhiều lớp, phục vụ cả quản lý môi trường lẫn hoạt động hàng hải.

Triển khai Rô bốt lặn biển (ROV mini) trong điều tra, thu thập mẫu vật tại Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng
PV: Khoa học và công nghệ có thể đóng góp gì cho mục tiêu phát triển cảng xanh, logistics xanh?
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số trong quản lý, vận hành cảng có thể hỗ trợ tối ưu chuỗi cung ứng, giảm chi phí logistics và kết nối các phương thức vận tải như đường biển, đường bộ, đường sắt. Cùng với đó, cần nghiên cứu khả năng tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo vào hoạt động cảng và cơ sở vận hành. Điện gió ngoài khơi là một hướng cần xem xét trong tổng thể quy hoạch, hạ tầng lưới điện và yêu cầu môi trường. Những giải pháp này cần được đánh giá cụ thể để phù hợp với điều kiện của Hải Phòng.
PV: Còn công nghệ sinh học biển và phục hồi hệ sinh thái có thể tạo ra giá trị kinh tế ra sao?
Nghiên cứu nguồn gen và phát triển nuôi trồng thủy sản xa bờ theo hướng công nghệ cao có thể góp phần tạo nguồn thực phẩm biển bền vững, đồng thời giảm áp lực khai thác lên hệ sinh thái ven bờ. Song song với đó, cần quan tâm phục hồi các hệ sinh thái có khả năng lưu trữ carbon như rừng ngập mặn, đồng cỏ biển tại những khu vực phù hợp, trong đó có vùng Cát Bà – Lan Hạ. Bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái không chỉ có ý nghĩa môi trường mà còn có thể mở ra hướng phát triển sinh kế và các mô hình kinh tế gắn với bảo tồn.

Hệ thống quan trắc và cảnh báo tự động môi trường đầm nuôi thâm canh tôm thẻ chân trắng do Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng triển khai trên địa bàn thành phố Hải Phòng
PV: Hải Phòng cần làm gì để kết nối các chương trình nghiên cứu trong nước với hợp tác quốc tế?
Thập kỷ Khoa học Đại dương vì sự Phát triển bền vững của Liên hợp quốc (2021–2030) đưa ra các thách thức ưu tiên về ô nhiễm biển, phục hồi hệ sinh thái, kinh tế đại dương bền vững, giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu và hệ thống quan trắc. Các cơ quan nghiên cứu, quản lý, trường đại học và doanh nghiệp tại Hải Phòng có thể phối hợp xây dựng các đề xuất nghiên cứu gắn với những ưu tiên này. Cách tiếp cận đó giúp địa phương kết nối với mạng lưới chuyên gia, chia sẻ tri thức và tìm kiếm cơ hội hợp tác, chuyển giao công nghệ.
PV: Nguồn nhân lực cần được chuẩn bị như thế nào để vận hành các hướng nghiên cứu mới?
Cần đào tạo đội ngũ có khả năng kết hợp kiến thức hải dương học với phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, viễn thám và kỹ thuật vận hành UAV, ROV. Các trường đại học và viện nghiên cứu ở Hải Phòng có thể phối hợp xây dựng chương trình đào tạo, gắn nội dung học với nhu cầu thực tế của công tác quan trắc, quản lý cảng và nghiên cứu biển. Coi nhân lực nghiên cứu của các cơ quan trung ương đóng trên địa bàn thành phố là nguồn nội lực để hiện thực hóa chủ trương đưa Hải Phòng thành “Trung tâm quốc tế, đào tạo, nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ về biển”. Khi có nhân lực phù hợp, Hải Phòng không chỉ ứng dụng công nghệ mà còn có thể chủ động vận hành và phát triển các hệ thống phục vụ quản lý biển.
PV: Theo ông, điều kiện quan trọng để các định hướng này được triển khai hiệu quả là gì?
Điều quan trọng là cần có sự phối hợp liên ngành và liên tục giữa chính quyền, cơ quan nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Các dự án cần bắt đầu từ nhu cầu cụ thể của thành phố, có dữ liệu làm căn cứ và được đánh giá cả về hiệu quả kinh tế lẫn tác động môi trường. Khi khoa học được kết nối với quản lý và hoạt động sản xuất, những định hướng như quan trắc biển thông minh, cảng xanh, công nghệ sinh học biển và đào tạo nhân lực mới có thể đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế biển xanh của Hải Phòng.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Vân Nga thực hiện
