NOBEL HÓA HỌC 2026 VINH DANH NGHIÊN CỨU VỀ SỰ BẤT ĐỐI XỨNG CỦA PHÂN TỬ
Ngày 07/10/2026, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố quyết định trao giải cho Henri B. Kagan, nhà hóa học người Pháp, và Kenso Soai, nhà hóa học người Nhật Bản. Vấn đề được vinh danh bắt đầu từ một đặc điểm tưởng như đơn giản: nhiều phân tử có hai dạng giống nhau như bàn tay trái và bàn tay phải nhìn qua gương, nhưng không thể chồng khít lên nhau. Đặc tính này được gọi là tính đối quang.

Trong cơ thể sống, sự khác biệt giữa hai dạng đối quang có thể rất quan trọng. Chúng có thể tương tác khác nhau với enzyme, thụ thể hoặc những phân tử sinh học khác. Vì vậy, khi tổng hợp một hợp chất dùng trong nghiên cứu và sản xuất thuốc, nhà hóa học cần biết phản ứng tạo ra dạng nào và làm thế nào để tăng tỷ lệ dạng mong muốn.
Henri B. Kagan nghiên cứu các phản ứng tổng hợp bất đối xứng và phát hiện hiệu ứng phi tuyến: mức độ ưu thế của một dạng đối quang trong sản phẩm không nhất thiết tăng theo tỷ lệ đơn giản với mức độ ưu thế của dạng đó trong chất xúc tác. Một ưu thế ban đầu có thể được khuếch đại trong quá trình phản ứng. Phát hiện này làm thay đổi cách các nhà hóa học lý giải và thiết kế những hệ xúc tác chọn lọc.
Kenso Soai đưa vấn đề đi xa hơn với phản ứng tự xúc tác bất đối xứng. Trong hệ phản ứng do ông nghiên cứu, sản phẩm tạo thành lại tham gia xúc tác cho việc hình thành thêm chính dạng đối quang ấy. Nhờ cơ chế tự khuếch đại, một chênh lệch rất nhỏ ban đầu giữa hai dạng có thể dẫn đến sản phẩm cuối cùng thiên mạnh về một phía. Thí nghiệm này cung cấp một mô hình hóa học để nghiên cứu cách sự bất đối xứng có thể xuất hiện và được củng cố.
Hai hướng nghiên cứu bổ sung cho nhau trong việc tìm hiểu và điều khiển tính chọn lọc của phản ứng. Ý nghĩa của giải thưởng trải từ câu hỏi cơ bản về nguồn gốc ưu thế của một dạng phân tử trong tự nhiên đến yêu cầu thực tế của tổng hợp hóa học: tạo ra hợp chất với cấu trúc không gian xác định. Đây là nền tảng quan trọng đối với hóa dược và nhiều lĩnh vực sử dụng các phân tử có hoạt tính sinh học.
Giải Nobel Hóa học 2026 một lần nữa cho thấy sự khác biệt ở cấp độ phân tử, dù mắt thường không nhìn thấy, có thể quyết định cách một chất tương tác với thế giới sống. Nghiên cứu của Kagan và Soai giúp các nhà hóa học hiểu rõ hơn cách hình thành sự khác biệt ấy và tìm cách kiểm soát nó trong phòng thí nghiệm.
Henri B. Kagan: người mở đường trong xúc tác bất đối xứng

Henri B. Kagan sinh năm 1930 tại Pháp. Ông học tại Đại học Sorbonne, bảo vệ luận án tiến sĩ tại Collège de France năm 1960 và dành phần lớn sự nghiệp tại Đại học Paris-Sud ở Orsay. Ông hiện là giáo sư danh dự của trường. Năm 1991, ông được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Pháp.
Kagan được biết đến như một trong những người đặt nền móng cho xúc tác bất đối xứng. Bên cạnh phát hiện về hiệu ứng phi tuyến được vinh danh trong Nobel năm nay, các nghiên cứu của ông về chất xúc tác có cấu trúc không gian xác định đã giúp nhà hóa học định hướng phản ứng tạo ra dạng phân tử mong muốn. Ông nhận Giải Wolf về Hóa học năm 2001 và Giải Bower của Viện Franklin năm 2005.
Kenso Soai: từ phản ứng tự xúc tác đến câu hỏi về nguồn gốc tính đối quang

Kenso Soai sinh năm 1950 tại Hiroshima, Nhật Bản. Ông tốt nghiệp và nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Tokyo năm 1979, sau đó nghiên cứu tại Đại học Bắc Carolina ở Chapel Hill, Hoa Kỳ. Gia nhập Đại học Khoa học Tokyo năm 1981, ông xây dựng nhóm nghiên cứu riêng, trở thành phó giáo sư năm 1986 và giáo sư năm 1991.
Tên tuổi Soai gắn với phản ứng tự xúc tác bất đối xứng, thường được gọi là “phản ứng Soai”: sản phẩm của phản ứng tiếp tục xúc tác cho sự hình thành chính dạng phân tử ấy. Nghiên cứu này mở ra cách khảo sát việc một sai khác rất nhỏ ban đầu được khuếch đại thành ưu thế rõ rệt của một dạng đối quang. Ông nhận Giải thưởng của Hội Hóa học Nhật Bản năm 2010, Huân chương Dải băng tím của Nhật Bản năm 2012, Giải Ryoji Noyori năm 2023 và Giải thưởng Viện Hàn lâm Nhật Bản năm 2025.
Nguồn tham khảo: NobelPrize.org (công bố Giải Nobel Hóa học 2026); Viện Hàn lâm Khoa học Pháp; Viện Franklin; hồ sơ của Đại học Khoa học Tokyo; Hội Hóa học hữu cơ tổng hợp Nhật Bản.
Tổng hợp: Vân Nga
