NGÀY TOÁN HỌC QUỐC TẾ 2026: TOÁN HỌC – NIỀM TIN VÀ HY VỌNG
Toạ đàm “Toán học - Niềm tin và hy vọng”
Tham dự Tọa đàm có GS.TS. Trần Hồng Thái – Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; bà Phạm Thị Phương Chi - Phó Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa (Bộ Ngoại giao), Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; TS. Trần Văn Bằng - Trưởng Khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; PGS. Chu Cẩm Thơ - Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa; GS. Jean-Marc Lavest - Hiệu trưởng chính Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH); GS. Đinh Thị Mai Thanh - Hiệu trưởng USTH; GS.TSKH. Đoàn Thái Sơn - Viện trưởng Viện Toán học; PGS.TSKH. Phan Thị Hà Dương - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học quốc tế UNESCO; bà Nguyễn Thị Vân Nga - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học; các giáo sư của Viện Toán học cùng đông đảo sinh viên, học viên của USTH.
Toán học – nền tảng của những đột phá công nghệ
Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TSKH. Phan Thị Hà Dương cho biết, Ngày Toán học Quốc tế được tổ chức hằng năm vào ngày 14/3 là ngày gắn với hằng số π (Số Pi) nổi tiếng, theo sáng kiến của UNESCO, nhằm tôn vinh vai trò của toán học đối với khoa học, công nghệ và đời sống xã hội. Tại Việt Nam, sự kiện năm nay được tổ chức với mong muốn đưa toán học đến gần hơn với công chúng, đồng thời khơi gợi những suy ngẫm về vai trò của tư duy khoa học trong một thế giới ngày càng biến động. Trong bối cảnh các tiến bộ công nghệ đang thay đổi nhanh chóng cách con người làm việc và sống, nhiều hệ thống và nguyên tắc từng được xem là ổn định đang phải đối mặt với những thách thức mới. Giữa những bất định đó, toán học mang đến một nền tảng đáng tin cậy để con người hiểu và lý giải thế giới. Không chỉ là một ngành khoa học trừu tượng, toán học còn là công cụ quan trọng giúp khám phá các quy luật ẩn sâu trong những hệ thống phức tạp, từ khoa học tự nhiên đến kinh tế - xã hội.
PGS.TSKH. Phan Thị Hà Dương - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học quốc tế UNESCO phát biểu khai mạc Toạ đàm
Phát biểu tại sự kiện, Chủ tịch Viện Hàn lâm Trần Hồng Thái, cho rằng vai trò của toán học đối với khoa học và sự phát triển của nhân loại là điều không cần bàn cãi. Trong khoa học, nhiều khái niệm nền tảng được xem như “tiền đề” – những chân lý không cần chứng minh nhưng là điểm xuất phát của mọi lý thuyết. Từ triết học cổ đại đến những phát minh của vật lý hiện đại, toán học luôn là nền tảng. Đặc biệt trong thời đại Cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển của máy tính hiệu năng cao, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đều có nền tảng từ toán học. Thực tiễn cho thấy, toán học giữ vị trí nền tảng và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ trên phạm vi toàn cầu mà cả tại Việt Nam, khi các ứng dụng của nó ngày càng lan tỏa và tác động sâu rộng tới nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Chủ tịch Viện Hàn lâm Trần Hồng Thái chia sẻ tại Toạ đàm
Nhìn lại lịch sử khoa học Việt Nam, Chủ tịch Viện Hàn lâm Trần Hồng Thái bày tỏ niềm tự hào về Viện Toán học – nơi được xem là “cái nôi” của toán học Việt Nam với những tên tuổi lớn như GS. Lê Văn Thiêm, GS. Hoàng Tụy cùng nhiều thế hệ nhà khoa học uy tín. Trong nhiều năm, phần lớn các công bố quốc tế chất lượng của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng xuất phát từ lĩnh vực toán học, tạo nền tảng để các ngành khoa học khác phát triển mạnh mẽ hơn.
Chủ tịch Viện Hàn lâm Trần Hồng Thái khẳng định lãnh đạo Viện Hàn lâm sẽ tiếp tục dành sự quan tâm đặc biệt cho toán học, từ việc bảo đảm biên chế cho các nhà khoa học, tăng cường thu hút nhân tài trẻ, đến mở rộng hợp tác quốc tế và mời chuyên gia nước ngoài làm việc dài hạn tại Việt Nam. Mục tiêu được đặt ra là xây dựng Viện Toán học trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu khu vực, góp phần tạo ra những đột phá khoa học cho đất nước trong tương lai.
“Bất định và hy vọng” dưới góc nhìn của toán học
Điểm nhấn của chương trình là hai bài giảng đại chúng từ các chuyên gia trong lĩnh vực khoa học và kiến trúc.
GS. Phan Thành Nam (Đại học Ludwig-Maximilians Munich, Đức) trình bày bài giảng thứ nhất của tọa đàm với chủ đề “Bất định và hy vọng”
Bài giảng thứ nhất của tọa đàm với chủ đề “Bất định và hy vọng” do GS. Phan Thành Nam (Đại học Ludwig-Maximilians Munich, Đức) trình bày, dưới sự chủ trì của GS. Đinh Nho Hào, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Toán học.
GS. Phan Thành Nam là Giáo sư của Đại học Ludwig-Maximilians, Đức, và cũng là thành viên Hội đồng Khoa học của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM). Năm 2018, ông được Hội quốc tế về Vật lý ứng dụng và lý thuyết trao giải thưởng nhà khoa học trẻ trong lĩnh vực vật lý toán nhờ những kết quả tiên phong có chất lượng khoa học xuất sắc. Năm 2020, ông tiếp tục nhận Giải thưởng của Hội Toán học châu Âu, giải thưởng danh giá trao bốn năm một lần cho các nhà toán học xuất sắc dưới 35 tuổi. Các lĩnh vực nghiên cứu của GS Phan Thành Nam là giải tích và vật lý toán, đặc biệt là cơ học lượng tử nhiều hạt, lý thuyết phổ, phép tính biến phân và phương trình đạo hàm riêng, giải tích số.
Trong bài giảng, GS. Phan Thành Nam đưa ra một góc nhìn toán học về bất định – yếu tố vốn thường được xem như sự thiếu chắc chắn của thế giới. Theo ông, trong một thế giới biến động, bất định không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội. Thay vì đối lập với hy vọng, bất định chính là một phần của hy vọng. Đó là khoảng trống mà con người có thể lấp đầy bằng niềm tin, hy vọng và tình yêu. Ông cho rằng thế giới hiện đại ngày càng được mô tả bằng dữ liệu và những con số khổng lồ, nhưng điều chắc chắn lại ngày càng ít. Nếu bất định là bản chất của vũ trụ, câu hỏi đặt ra là liệu con người có thể tìm thấy hy vọng trong chính sự bất định đó hay không.
Một hình ảnh thú vị được GS. Phan Thành Nam đưa ra là hằng số π (pi). Trong hệ thập phân, π là một số vô hạn và không tuần hoàn – một chuỗi số dường như hỗn loạn. Tuy nhiên, chính con số “hỗn loạn” ấy lại dùng để mô tả một hình học hoàn hảo như đường tròn. Điều đó cho thấy ngay trong sự trọn vẹn vẫn tồn tại những yếu tố dang dở và bất định.
Từ góc nhìn toán học và vật lý, ông nhấn mạnh rằng bất định không phải là sai sót của tự nhiên mà là bản chất của thực tại. Các mô hình toán học, chẳng hạn nguyên lý bất định trong cơ học lượng tử, cho thấy những giới hạn tự nhiên trong việc đo lường và dự đoán. Giáo sư cũng đưa ra những so sánh gần gũi với đời sống, như trong âm nhạc: khi một nốt nhạc càng ngắn thì cao độ của nó càng khó xác định chính xác.
Phần thảo luận sau bài giảng diễn ra sôi nổi. PGS. Nguyễn Hồng Quang đặt câu hỏi về sự giao thoa giữa toán học và vật lý trong bài trình bày. GS. Phan Thành Nam chia sẻ rằng ông từng học vật lý từ bậc trung học, sau đó theo đuổi toán học chuyên sâu. Ông cũng tiết lộ thời phổ thông từng tham gia các kỳ thi học sinh giỏi Văn.
Nhận xét về bài giảng, GS. Hoàng Xuân Phú đánh giá đây là một bài trình bày ấn tượng, bởi diễn giả đã chuyển tải một vấn đề khoa học phức tạp với chiều sâu triết lý. Theo ông, việc tiếp cận toán học ở tầm tư duy triết lý không phải điều nhiều nhà toán học có thể làm được, và đây là điều đáng để các nhà khoa học trẻ suy ngẫm.
Thảo luận tại Toạ đàm
Chia sẻ về bài giảng của GS. Phan Thành Nam, PGS.TS. Lê Thị Thanh Hà, Phó Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng chủ đề “Bất định và Hy vọng” đã gợi mở nhiều suy ngẫm thú vị về mối quan hệ giữa toán học và đời sống. Theo bà, giữa toán học và triết học tồn tại sự gắn kết chặt chẽ. Nhiều nhà triết học lớn trong lịch sử đều có nền tảng toán học sâu sắc hoặc am hiểu toán học. PGS.TS. Lê Thị Thanh Hà cho rằng thế giới được cấu thành bởi vô vàn mối quan hệ. Nếu như các nhà toán học khám phá và mô tả những quan hệ của các con số, thì triết học lại hướng tới việc nhận diện những mối quan hệ phổ quát nhất của xã hội và tư duy con người. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, bà bày tỏ mong muốn các nhà toán học quan tâm nghiên cứu sâu hơn về sự giao thoa giữa toán học và triết học. Những tiếp cận liên ngành này không chỉ góp phần mở rộng cách nhìn về vai trò của toán học mà còn có thể truyền cảm hứng cho sinh viên và thế hệ trẻ, giúp họ nhận thức rõ hơn tầm quan trọng ngày càng lớn của toán học trong đời sống hiện đại.
Thông qua bài giảng, GS. Phan Thành Nam đã mở ra một cách nhìn giàu cảm hứng: trong thế giới đầy bất định, con người vẫn có thể tìm thấy hy vọng, bởi chính những khoảng trống của sự chưa biết đã tạo nên không gian cho trí tuệ, niềm tin và khát vọng khám phá.
Bài giảng thứ hai mang chủ đề “Lưu thông (tái) định hình thành phố”, do KTS. Lê Quang, nhà sáng lập lequang-architects LAB, trình bày, với sự chủ trì của PGS. Nguyễn Tất Thắng, Phó Viện trưởng Viện Toán học.
Bài giảng thứ hai mang chủ đề “Lưu thông (tái) định hình thành phố”, do KTS. Lê Quang, nhà sáng lập lequang-architects LAB, trình bày
KTS. Lê Quang hiện làm việc tại Berlin (Đức), có hơn 10 năm kinh nghiệm hành nghề tại châu Âu và Đông Nam Á. Anh tốt nghiệp Cử nhân Kiến trúc tại Hà Nội và hoàn thành chương trình Thạc sĩ nâng cao (MAS) tại Học viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ (ETH Zurich), với đồ án tốt nghiệp được đánh giá xuất sắc.
Thực hành kiến trúc của Lê Quang kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu và thiết kế, tập trung vào các mô hình đô thị mật độ cao cũng như vai trò của cấu trúc giao thông trong việc định hình hành vi con người. Dự án đầu tay của anh – Berlin Walls: Refugee Housing in Berlin – đã được vinh danh là một trong những dự án sáng tạo nhất tại World Architecture Festival 2016.
Từ khi thành lập văn phòng lequang-architects (LAB) vào năm 2023, Lê Quang tiếp tục nhận được nhiều ghi nhận quốc tế. Các dự án của anh liên tiếp giành Architecture Master Prize trong bốn năm (2021–2025) và anh cũng được đề cử vào Top 100 kiến trúc sư trẻ nổi bật của Hiệp hội Kiến trúc sư Kyoto. Đáng chú ý, năm 2023, dự án Post-Covid Factory của anh đã giành Holcim Global Prize tại Venice – một trong những giải thưởng uy tín hàng đầu thế giới dành cho các công trình kiến trúc bền vững.
Hiện nay, cùng với nhóm thiết kế của mình, KTS. Lê Quang tiếp tục theo đuổi các thực hành kiến trúc hướng tới sự đa dạng về tỷ lệ và kiểu hình không gian, góp phần mở rộng các cách tiếp cận mới trong thiết kế đô thị và kiến trúc đương đại.
Từ góc nhìn của kiến trúc và quy hoạch đô thị, nội dung bài giảng đã phân tích cách các nguyên lý toán học và các mô hình dữ liệu có thể hỗ trợ việc tổ chức dòng lưu thông trong đô thị hiện đại, góp phần tạo nên những thành phố bền vững và hiệu quả hơn.
Tọa đàm “Toán học - Niềm tin và hy vọng”
Phần tọa đàm của chương trình có sự tham gia của GS.TS. Trần Hồng Thái, GS.TSKH. Đoàn Thái Sơn, GS. Phan Thành Nam, PGS.TSKH. Phan Thị Hà Dương, TS. Nguyễn Kim Thanh và KTS. Lê Quang, xoay quanh vai trò của toán học trong khoa học, công nghệ và các vấn đề thực tiễn của xã hội.
Trả lời câu hỏi về kỳ vọng đối với Viện Toán học trong 10 năm tới, GS.TS. Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng để hình dung tương lai của Viện Toán học cần đặt trong bối cảnh phát triển chung của Viện Hàn lâm. Theo ông, Viện Hàn lâm hiện giữ vai trò là đơn vị đầu mối tư vấn cho Đảng và Chính phủ trong việc ứng dụng khoa học và công nghệ nhằm nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong đó, Viện Hàn lâm có nhiệm vụ nghiên cứu và làm chủ công nghệ, từ đó chuyển giao vào thực tiễn.
Với Viện Toán học, GS. Trần Hồng Thái kỳ vọng đơn vị này sẽ trở thành trung tâm hạt nhân của sự phát triển toán học Việt Nam, không chỉ trong nghiên cứu cơ bản mà còn đóng góp vào việc giải quyết những bài toán thực tiễn như mô hình hóa dữ liệu, dự báo thời tiết, giao thông, hay các hệ thống công nghệ mới. Ông nhấn mạnh Viện Toán học cần chủ động thu hút các chuyên gia quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, tham gia nghiên cứu và đào tạo tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, ông cho rằng Quỹ Khoa học và Công nghệ của Viện Hàn lâm cần được củng cố để thực sự trở thành nguồn lực thúc đẩy nghiên cứu khoa học, trong đó có toán học. Theo ông, niềm tin và hy vọng chỉ có thể hình thành khi cả hệ thống cùng hành động, từ lãnh đạo Viện Hàn lâm đến các nhà khoa học.
Trao đổi thêm về định hướng phát triển, GS. Đoàn Thái Sơn, cho biết mục tiêu của Viện là tiếp tục giữ vai trò hạt nhân trong sự phát triển của toán học Việt Nam. Dù còn nhiều thách thức, Viện vẫn đang duy trì nhiều hướng nghiên cứu cơ bản quan trọng. Ông cũng nhấn mạnh việc mở rộng hợp tác quốc tế, đặc biệt thông qua các chương trình của Trung tâm Toán học Quốc tế và các mạng lưới nghiên cứu quốc tế, nhằm thu hút thêm nguồn lực và tạo môi trường học thuật mạnh cho các nhà khoa học trẻ.
Ở góc độ quốc tế, PGS.TSKH. Phan Thị Hà Dương cho rằng một trong những mục tiêu quan trọng là xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh thông qua việc mời các giáo sư hàng đầu thế giới đến làm việc tại Việt Nam trong thời gian dài hơn. GS. Phan Thành Nam cũng chia sẻ rằng nhiều nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài luôn mong muốn đóng góp cho quê hương, nếu có cơ chế và môi trường làm việc phù hợp.
Từ góc nhìn của vật lý lý thuyết, TS. Nguyễn Kim Thanh cho rằng toán học đóng vai trò nền tảng trong việc khám phá các quy luật của tự nhiên. Bà chia sẻ rằng trong quá trình nghiên cứu, có những lúc gặp khó khăn hoặc hoài nghi, nhưng chính việc tìm ra lời giải cho các vấn đề toán học đã mang lại niềm tin và động lực để tiếp tục con đường khoa học. Theo bà, trong các lĩnh vực mới như công nghệ lượng tử hay máy tính lượng tử, sự kết hợp giữa toán học và vật lý lý thuyết là đặc biệt quan trọng.
Bàn về mối liên hệ giữa toán học và quy hoạch đô thị, KTS. Lê Quang cho rằng một đô thị cũng giống như một cơ thể sống, cần được nghiên cứu và can thiệp một cách khoa học. Việc quy hoạch đô thị hiện đại đòi hỏi các tiếp cận liên ngành, trong đó toán học đóng vai trò quan trọng trong việc mô hình hóa và dự báo các hệ thống phức tạp như giao thông, mật độ dân cư hay hạ tầng.
Cùng quan điểm này, KTS. Hoàng Hữu Phê cho rằng các mô hình mô phỏng dựa trên toán học có thể giúp giải quyết nhiều bài toán thực tiễn của đô thị, từ giao thông đến phát triển không gian. Theo ông, nếu Viện Hàn lâm có thể phát triển mạnh các năng lực mô phỏng và mô hình hóa, điều đó sẽ mang lại giá trị lớn cho công tác quy hoạch và quản lý đô thị.
Trong phần trao đổi cuối, nhiều nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng nghiên cứu cơ bản, đặc biệt là toán học và vật lý lý thuyết, cần tiếp tục được đầu tư lâu dài. Theo GS. Trần Hồng Thái, nghiên cứu cơ bản chính là gốc rễ của khoa học, từ đó mới có thể làm chủ và phát triển các công nghệ mới.
Tọa đàm khép lại với sự đồng thuận rằng toán học không chỉ là nền tảng của khoa học mà còn có vai trò ngày càng quan trọng trong việc giải quyết các bài toán lớn của xã hội, từ công nghệ, môi trường đến quy hoạch và phát triển đô thị trong tương lai.
Chụp hình lưu niệm tại Tọa đàm
Cung cấp tin: Kiều Anh
Ảnh: Minh Đức - Huy Hoàng
