Lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển

06/11/2019
Nhân dịp kỷ niệm lần thứ 100 năm ngày sinh cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển (người sáng lập, Chủ tịch đầu tiên của Hội Địa chất Việt Nam; Ủy viên lãnh đạo của Liên hiệp các Hội Khoa học Việt Nam; Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm KHCNVN; Chủ tịch đầu tiên của Hội đồng học hàm Liên ngành Khoa học Trái đất và Mỏ), ngày 3/11/2019, Viện Hàn lâm KHCNVN phối hợp với Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Tổng hội Địa chất Việt Nam và Gia đình cố Giáo sư long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh để tri ân cố Giáo sư vì đã có những cống hiến cho sự nghiệp khoa học và giáo dục của nước nhà.

NguyenvanChien1

Toàn cảnh buổi lễ kỷ niệm

Đến dự và chủ trì Lễ kỷ niệm có PGS.TS. Trần Tuấn Anh – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KHCNVN; PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn – Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội; PGS.TS. Đỗ Cảnh Dương – Tổng Cục trưởng Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Chủ tịch Tổng hội Địa chất Việt Nam; cùng sự có mặt của toàn thể gia đình và bạn bè đồng nghiệp, và sinh viên nhiều thế hệ của cố Giáo sư.
Cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển sinh ra và lớn lên từ một làng quê vùng Kinh Bắc. Ông là người thầy giáo mẫu mực, nhà địa chất đầu tiên của Việt Nam. Đặc trưng nổi bật trong cuộc đời lao động sáng tạo của ông là những đóng góp to lớn trong sự nghiệp trồng người. Ông đã đóng góp xuất sắc cho sự hình thành đội ngũ đông đảo các nhà địa chất – một ngành khoa học mà ông là người đầu tiên tiếp cận. Ở bất cứ cương vị công tác nào, ông cũng luôn hoàn thành trách nhiệm một cách mẫu mực. Dù có làm gì, ông vẫn tự nhắc mình là một nhà khoa học, chỉ có địa chất mới là niềm đam mê đích thực, là nơi ông tìm thấy cội nguồn của sự sáng tạo. Nhờ sự dìu dắt, dạy bảo của ông đã có biết bao thế hệ các nhà địa chất trưởng thành, rời giảng đường đại học và góp ích cho đời. Với tài năng, uy tín trên cương vị là Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển đã chủ trì nhiều chương trình nghiên cứu quan trọng của quốc gia. Đánh giá cao những đóng góp của GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển cho sự nghiệp giáo dục và khoa học, Nhà nước đã trao những phần thưởng cao quý cho ông như danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân chương Lao động hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học & Kỹ thuật và nhiều phần thưởng cao quý khác.

NguyenvanChien2 PGS.TS. Trần Tuấn Anh đọc diễn văn kỷ niệm

Tại buổi lễ kỷ niệm, PGS.TS. Trần Tuấn Anh – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã khái quát về thân thế và công lao của cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển trong sự nghiệp trồng người và nghiên cứu khoa học. PGS. TS. Nguyễn Kim Sơn, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội đã phát biểu đánh giá cao những đóng góp to lớn của cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển đối với ngành giáo dục và đào tạo. Cũng tại buổi lễ nhiều thế hệ học trò của cố Giáo sư đã chia sẻ tình cảm, những kỷ niệm và tri ân cố Giáo sư như GS.TSKH.NGND. Tống Duy Thanh - Người học trò đầu tiên và gần gũi của cố GS. NGND. Nguyễn Văn Chiển; PGS.TS. Phạm Huy Tiến – Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia (nay là Viện Hàn lâm KHCNVN); GS.TS. NGND. Trần Nghi – Trường Đại học Tổng hợp; Nhà báo Nguyễn Như Mai – một trong những sinh viên Khóa 4, Mỏ - Luyện kim, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, TS. Nguyễn Hoa Cương – con trai cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển.

Đôi nét về tiểu sử, sự nghiệp giáo dục và khoa học của cố GS.NGND. Nguyễn Văn Chiển

gs nguyen van chienMột thế kỷ trước đây, một chú bé đã ra đời trong gia đình nông dân tại xã Trạm Lộ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh, khá gần thành cổ Luy Lâu của Giao Châu thuở xưa. Chú bé đó về sau đã trở thành danh nhân địa chất của nước Việt – GS.TS.NGND. Nguyễn Văn Chiển (1919-2009), Nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm KHCNVN). 

Ngay thuở học tiểu học, cậu bé quê Trạm Lộ đã là “học sinh ưu tú về mọi phương diện”. Tốt nghiệp tiểu học hạng ưu, học sinh Nguyễn Văn Chiển vào học trường Bưởi danh tiếng của Hà Nội. Nhưng mới vào trường ít lâu, tai họa đã ập đến – bị mồ côi cha, chỉ còn mẹ lo gánh vác việc ăn học tốn kém của anh ở nơi thị thành. Giữa lúc đó quê hương lại bị ngập lụt, mùa màng mất trắng, nguy cơ phải bỏ học hiện rõ. Nhưng dịp may đã xuất hiện đúng lúc, do có thành tích học xuất sắc nên học sinh Nguyễn Văn Chiển được học bổng toàn phần nên có thể tiếp tục học. Anh ra sức học và đạt thành tích cao nên GS Hoàng Xuân Hãn khi đó dạy Toán-Lý ở Trường Bưởi đã ghi lời nhận xét vào học bạ của học sinh Chiển là “Học sinh ưu tú, trí lực rất hài hòa, chăm chỉ và có phương pháp”.

Năm 1941 vinh hạnh đến với học sinh Nguyễn Văn Chiển, trường Bưởi long trọng tổ chức trao phần thưởng danh dự cho người đỗ đầu trong kỳ thi tú tài toàn Đông Dương. Buổi lễ dường như có vẻ long trọng hơn, khi có cả đội kèn đồng phục vụ và nhiều quan chức cao cấp của Đông Dương tham dự. Nhưng niềm xúc động nhất của “cậu tú đầu xứ” lại là sự có mặt của một “bà nhà quê” ngồi tận cuối phòng – đó là thân mẫu của anh đang hướng ánh mắt rưng rưng nhìn đứa con đứng trên bục và ôm phần thưởng đầy ngực.

Vững vàng bước vào Trường Khoa học của Đại học Đông Dương – học đường cao vời vợi mà thuở đó mấy ai con nhà nông dám mơ ước. Nhớ lời khuyên chí tình đạt lý của thầy Hoàng Xuân Hãn, cựu học sinh Trường Bưởi không theo học Toán hoặc Vật lý, vốn là thế mạnh của mình mà chọn ngành Địa chất. Thời đó công việc địa chất ở Đông Dương chỉ do người Pháp đảm nhiệm, vì thế việc sinh viên Nguyễn Văn Chiển theo học Địa chất được coi là việc lạ, nhưng rồi ông đã trở thành người Việt Nam đầu tiên theo nghiệp này.
Năm 1944 tốt nghiệp đại học, cử nhân Nguyễn Văn Chiển được tuyển ngay vào biên chế của Phòng thí nghiệm Địa chất thuộc Đại học Đông Dương và làm việc dưới sự dìu dắt của GS Hoffet – người có nhiều công trình nghiên cứu về Địa chất Nam Trung Bộ và Lào.

Nhà giáo, nhà tổ chức các cơ sở đào tạo

Nét nổi bật trong cuộc đời của GS. Nguyễn Văn Chiển là những đóng góp to lớn của ông trong sự nghiệp trồng người. Ông là nhà giáo mẫu mực, nhà tổ chức tài năng về đào tạo và đã lập công đầu trong sự hình thành đội ngũ các nhà khoa học địa chất Việt Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám, nhà giáo, nhà địa chất trẻ Nguyễn Văn Chiển hăng hái tham gia công tác phong trào bên cạnh việc giảng dạy ở các Trường đại học thuộc Đại học Quốc gia Việt Nam. Năm 1946, ở tuổi 27 ông được bổ nhiệm là “Đổng lý Văn phòng” Bộ Giáo dục (tương tự như Chánh văn phòng Bộ ngày nay), nhưng việc dạy học nghiên cứu Địa chất vẫn là điều ông yêu thích hơn.

Trong khó khăn gian khổ của kháng chiến chống thực dân Pháp, dù phải tản cư ở nơi rừng núi, nhà giáo Nguyễn Văn Chiển vẫn kiên trì với việc giảng dạy và tổ chức giảng dạy ở nhiều trường sở khác nhau. Ông là một số ít nhà giáo trụ cột của Trường Trung học kháng chiến (1947 - 1950), từng là Hiệu trưởng Trường Sư phạm Trung ương ở Việt Bắc và ở Khu học xá Nam Ninh – Trung Quốc (1951 - 1953). Với chức năng Thư ký Ban Cải cách giáo dục, ông có vai trò đáng kể trong sự hình thành hệ thống giáo dục mới mà trước đó vẫn mang nặng dấu ấn của thời thuộc Pháp. Điều đặc biệt, nhà giáo Nguyễn Văn Chiển là người được giao nhiệm vụ mang thư của Bác Hồ sang Trung Quốc về việc tổ chức Khu học xá Nam Ninh, nơi đào tạo đội ngũ trí thức cho tương lai. Từ những học sinh của Khu học xá ngày ấy, nhiều người về sau trở thành những nhà khoa học lớn, những cán bộ lãnh đạo cấp Bộ, Ngành Trung ương.

Tuy từng được giao những trọng trách khác nhau, nhưng tình yêu đối với Địa chất vẫn luôn luôn trong trái tim ông. Dù phải di chuyển nhiều trong chiến khu, chiếc kính hiển vi thạch học vẫn không rời ông. Do niềm đam mê ấy, sau ngày kháng chiến thắng lợi (1954), trước gợi ý để ông về lãnh đạo ngành giáo dục phổ thông, ông xin làm người thầy dạy Địa chất. Thể theo nguyện vọng đó, thầy Nguyễn Văn Chiển được cử làm giảng viên môn khoa học ông ưa thích ở Đại học Sư phạm Khoa học do GS. Lê Văn Thiêm làm Hiệu trưởng.

Năm 1956 Nhà nước lập nhiều Trường Đại học và Đại học Sư phạm không có ngành học Địa chất. GS. Nguyễn Văn Chiển cùng Phòng thí nghiệm của ông chuyển về Đại học Bách khoa Hà Nội để trở thành Bộ môn Địa chất của Khoa Mỏ-Luyện kim. Với một Phòng thí nghiệm thiết bị nghèo nàn, nhân lực giảng dạy chỉ gồm ông và một vài cộng sự, việc đào tạo những kỹ sư địa chất đầu tiên là một thách thức quá lớn. Chương trình đào tạo và giáo trình đều không có, một mình ông phải giảng dạy từ môn này sang môn khác của Địa chất học. Một khó khăn lớn nữa là không có đủ thuật ngữ Việt để dạy và học một khoa học có quá nhiều khái niệm mới, quá nhiều tên gọi lạ. Trong bối cảnh đó, việc biên soạn Từ điển địa chất là cấp bách và ông đã đóng vai trò đầu tàu trong hình thành hệ thống thuật ngữ địa chất học thông dụng hiện nay.

Nhờ sự nỗ lực của ông và các cộng sự mà Miền Bắc đã nhanh chóng đào tạo được những lứa kỹ sư địa chất đầu tiên phục vụ kịp thời cho nhu cầu điều tra địa chất và tìm kiếm khoáng sản của đất nước. Trải qua công tác thực tiễn, đã hình thành đội ngũ các nhà địa chất hàng đầu của đất nước và thế hệ thứ 2 của Địa chất học sau GS. Nguyễn Văn Chiển đã xuất hiện, gồm hàng trăm kỹ sư, hàng chục Tiến sĩ và TSKH.
 
Giữa thập kỷ 60 của thế kỷ trước, GS Nguyễn Văn Chiển đứng trước hai thách thức. Một là xây dựng Trường Đại học - Mỏ Địa chất từ khoa cùng tên của Đại học Bách khoa. Hai là xây dựng khoa Địa lý - Địa chất – một mảng mới của Khoa học Trái Đất tại Đại học Tổng hợp. Bộ trưởng Tạ Quang Bửu đã chọn đúng người để giao việc và GS Nguyễn Văn Chiển trở thành “kiến trúc sư” của Khoa học Trái Đất ở Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Năm 1966, khởi đầu việc xây dựng khoa Địa lý - Địa chất trong tay vị Chủ nhiệm khoa gần như là con số không về cả nhân sự và cơ sở thiết bị. Song nhờ sự nỗ lực, uy tín và mối quan hệ hợp tác rộng, sự trọng thị đối với giới trí thức nên GS. Nguyễn Văn Chiển đã tập hợp được những chuyên gia hàng đầu để đào tạo những lứa cử nhân khoa học đầu tiên về Địa chất, Địa lý, Khí tượng, Hải dương của Việt Nam. Không những thế, Khoa Địa lý - Địa chất do ông lãnh đạo cũng đã sớm trở thành một cơ sở đào tạo sau đại học có uy tín về Khoa học Trái Đất. Phần lớn những nghiên cứu sinh khóa đầu của Khoa đã sớm trở thành những chuyên gia hàng đầu về Khoa học Trái Đất nói chung.

GS. Nguyễn Văn Chiển là người thầy có nhân cách lớn, đức độ và khiêm tốn, là tấm gương sáng cho các thế hệ học trò noi theo. Ông tôn trọng tính chủ động và sáng tạo của học trò, tạo điều kiện để họ vươn lên. Nhiều học trò của ông đã sớm trở thành những chuyên gia có uy tín cao trong nước, có những người vươn cao lên tầm quốc tế.

Nhà nghiên cứu khoa học về Trái Đất

Từ đầu những năm 60 của thế kỷ trước, GS. Nguyễn Văn Chiển dành được nhiều thời gian hơn cho nghiệp Địa chất mà ông yêu thích. Ông góp sức mình cho công trình lớn – lập Bản đồ Địa chất Miền Bắc Việt Nam. Kết quả nghiên cứu đá mafic và siêu mafic để lại dấu ấn sâu đậm trong ông và ông là người đầu tiên bảo vệ luận án Tiến sĩ địa chất (1963).

Nghiên cứu và chỉ đạo nghiên cứu trở thành nhiệm vụ chủ yếu của GS. Nguyễn Văn Chiển khi ông được giao trọng trách Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, trực tiếp phụ trách mảng Khoa học Trái Đất từ năm 1977 cho đến ngày nghỉ hưu. 

Trong điều kiện đầy khó khăn sau kháng chiến chống Mỹ, GS. Nguyễn Văn Chiển và cộng sự đã thực hiện thành công chương trình NCKH cấp Nhà nước – Điều tra tổng hợp về Tây Nguyên – “mái nhà Đông Dương” đa sắc tộc, giàu tài nguyên và truyền thống văn hóa.
 
Sau chương trình Tây Nguyên, GS Nguyễn Văn Chiển chủ trì chương trình “Xây dựng tập bản đồ quốc gia CHXHCN Việt Nam”. Với chương trình Atlas quốc gia, ông phát huy vốn tri thức sâu rộng cả về Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội. Ông thể hiện khả năng tập hợp chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như Địa chất, Địa lý, Khí tượng, Thủy văn, Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Lịch sử, Kinh tế, Văn hóa, Giáo dục và Dân tộc học, v.v… để thực hiện một nhiệm vụ khó khăn phức tạp. Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ địa chính – TS. Nguyễn Thơ Các đã từng phát biểu: “Nếu không có Thầy Chiển, thì Atlas quốc gia khó mà ra đời được”. Tập Atlas quốc gia là một trong những cơ sở cho định hướng chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước. Giải thưởng Hồ Chí Minh trao cho công trình này (2005) đã nói lên tầm vóc của công trình. 

Cùng với công tác khoa học và giáo dục, GS. Nguyễn Văn Chiển có nhiều đóng góp trong công tác xã hội và tổ chức khoa học. Ông là Thư ký (nay gọi là Chủ tịch) đầu tiên của Công đoàn giáo dục Việt Nam, là người sáng lập Hội Địa chất Việt Nam và là Chủ tịch đầu tiên của Hội, là thành viên lãnh đạo của Liên hiệp Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam. Ông đảm nhiệm chức danh Chủ tịch đầu tiên của Hội đồng học hàm Liên ngành Khoa học Trái Đất và Mỏ; Ủy viên Thường trực Hội đồng chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam; Ủy viên chấp hành Hội Khoa học quốc tế Thái Bình Dương.

GS. Nguyễn Văn Chiển được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân Chương Lao động hạng nhất, Huân chương Kháng Chiến chống Mỹ hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học & Công nghệ, v.v… Nhưng niềm vui và cũng là phần thưởng đặc biệt đối với GS Nguyễn Văn Chiển còn là dù trong Nam hay ngoài Bắc ông đều có thể bất chợt gặp những học trò trực tiếp hoặc gián tiếp của mình – từ những giáo sư đầu ngành đến những kỹ sư đang mải miết làm việc ở nơi núi cao rừng sâu vì sự nghiệp chung xây dựng đất nước.

Là nhà khoa học có uy tín lớn, dù bận bịu với công việc giảng dạy và nghiên cứu khoa học, GS. Nguyễn Văn Chiển không quên chăm lo việc xây dựng một gia đình hạnh phúc và mẫu mực. Nhờ đó ông cùng người bạn đời (bà Nguyễn Thị Thứ, cũng là một kỹ sư Địa chất) có hai người con đều thành đạt trong học hành và trong sự nghiệp.

Di sản và trăn trở của nhà khoa học

Di sản giáo dục và khoa học mà GS. Nguyễn Văn Chiển để lại cho đời là rất lớn. Đó là những công trình nghiên cứu về Thạch học, về Điều tra tổng hợp Tây Nguyên và về Atlas quốc gia, v.v… Nhưng có lẽ di sản lớn hơn cả mà ông để lại là số đông các nhà địa chất Việt Nam đã từng trực tiếp hoặc gián tiếp là học trò của ông.

Là người anh cả trong giới địa chất và KH Trái đất nói chung, với đức khiêm nhường và hiền hòa của mình, Giáo sư Nguyễn Văn Chiển có khả năng tập hợp đội ngũ đông đảo các nhà khoa học rất khác nhau để cùng thực hiện nhiệm vụ trong sự nghiệp khoa học và đào tạo. Đây cũng là di sản quý giá mà giáo sư để lại cho các thế hệ noi theo.

Là nhà giáo mẫu mực, GS. Nguyễn Văn Chiển trăn trở về cung cách đào tạo đội ngũ trí thức trẻ trong thời gian qua. Việc nhiều thạc sĩ, tiến sĩ được đào tạo nhưng chất lượng các luận án dường như chưa được kiểm soát chặt chẽ là nỗi băn khoăn lớn của ông.

Là nhà khoa học đầy tâm huyết, nên cho đến khi đã ở tuổi 90 Giáo sư vẫn mải miết lao động, đồng thời ông có nhiều trăn trở, suy tư về nền giáo dục và những bước đi của công tác khoa học hiện hành. Là người đầu tiên xây dựng hệ thống thuật ngữ địa chất tiếng Việt và Ủy viên thường trực trong biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, GS Nguyễn Văn Chiển rất quan tâm và nhiều lần đã lên tiếng bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Ông nhiều lần thẳng thắn phê phán sự lạm dụng những từ ngữ nước ngoài trong viết và nói tiếng Việt của nhiều người, nhất là trong giới trẻ hiện nay.

Là nhà khoa học, ông băn khoăn về cách thức tiến hành nghiên cứu và sử dụng kết quả của các đề tài khoa học, những thành quả lao động của các nhà khoa học dường như chưa được đánh giá và tôn vinh đúng mức.


Tin: Minh Tâm



Tags:
Tin liên quan